MÜSAHİBƏ

Hans Maqnus Ensensberqger

«Yazıçı üçün orijinallıq şərti anlayışdı»

Hans Maqnus Ensensberqger müasir alman ədəbiyyatının ziddiyyətli və böyük fiqurlarından sayılır. Ötən il onun səksən yaşı tamam oldu. Almaniyada şöhrət onu tez tapdı. Onun 1957-ci ildə ki, debütü poeziya kəhkəşanında şimşək kimi çaxdı. Ensensberger ən ali alman ədəbi ödülünə, Byuxner adına mükafata layiq görüldü. Almaniyadakı aldığı ədəbi mükafatın ardınca beynəlxalq ədəbi uğurlar gəldi. Qabriel D, Annunçio adına, Austriya şahzadəsinin mükafatı... bu ilin fevralında isə «Avropa sivilizasiyası qarşısında göstərdiyi xidmətlərinə görə» Ensensberger bir Danimarkanın nüfuzlu Zonninq mükafatına layiq görüldü. Münsiflər «Ensensbergerin ziyalı və şair kimi cəsarətini, yumor və səmimiyyətlə yox deyə bilmək bacarığını» xüsusi qeyd etdilər.

Onun müxtəlif şeirləri və esseləri Rusiyada 60-cı illərdən dərc olunmağa başlasa da, bizim oxucu Ensensbergeri o qədər də yaxşı tanımır. Ensensberger «İnostrannaya literatura» jurnalına verdiyi bu musahibədə məhz onun Rusiyada az tanınmasının səbəbləri, kitabları, Almaniya, alman tarixi, Rusiya təəssüratları və s. haqda danışır.

Söhbət onun Münhendəki mənzilində baş tutdu.

Nataliya Vasilyeva: Rusca ilk şeirlərinizin çap olunduğu çıxdığı 60-cı illərdə siz dəfələrlə Sovet İttifaqında olmusuz. Zəhmət olmasa, bu səfərləriniz və sizin rusca dərc olunan şeirlər kitabınızın taleyi barədə danışardız.

Hans Maqnus Ensensberger: Bilirsiz, o köhnə SSRİ Yazıçılar İttifaqı başdan-ayağacan bürokratik bir aparat idi. Orda qərbin hər yazarı barədə xüsusi dosye var idi. Bütün qərb yazarları xüsusi qutulara bölünmüşdü: bir həssəsi antisovet, o biri hissəsi isə əksinə silahdaşlar hesab olunurdu. Həmin o iki tərəf arasında isə, necə deyərlər, Qərbin tərəqqipərvər yazıçıları adlı üçüncü bir tərəf də mövcud idi. Bax, mənim dosyem, həmin tərəqqipərvər yazıçıların qutusunda idi. Mən özüm təbii ki, bu barədə məlumatsız idim. Demə, orda, ciddi cəhdlə qovluqlar tikilirmiş. Nəticədə, mən günlərin bir günü Sovet İttifaqından dəvət aldım. O vaxtlar belə hesab olunurdu ki, həmin bu tərəqqipərvər qərb yazıçılarına bir qədər diqqət göstərsən, onları silahdaş olmasa da, hər halda yoldaş eləmək olar. Təbii ki, təklifə sevindim. Çünki Rusiyanı çoxdan görmək arzusundaydım. Mən yazıçıların Leninqradda keçirilən konqresində iştirak etdim, Tbilisidə Rustavelinin yubileyinə qatıldım. Qısası, hər şeyi öz gözlərimlə görmək imkanı qazandım. Siyasi baxışlarıma görə, mən sol düşərgəyə daha yaxın olsam da, hər şeyi öz gözlərimlə görmək istəyirdim. Bilirdim ki, müxtəlif yerlərdə, müxtəlif insanlarla görüşüb söhbətlşsəm, çox qaranlıqlar mənə aydınlaşar. Təbii ki, hər şey gözəl və maraqlı idi. Hətta bir dəfə bizi Xruşşov özü qəbul etdi. Amma sən tədbirlərdə olsa-olsa «nümayəndə heyətinin üzvü» kimi iştirak edirsən. Odur ki, uşaq dərsdən qaçan kimi sən də bu «nümayəndə heyəti»ndən kənarlaşmaq üçün bəzi mərasimlərdən qaçmalı olursan. Digər tərəfdən bu «nümayəndə heyəti»nin öz üstünlükləri də var idi. Müxtəlif insanlarla – Erenburq, Simonov, Fedinlə şəxsi görüşlərimiz, söhbətləşmək imkanımız olurdu. Əlbəttə ki, mübahisələrsiz keçinmirdi. Mənim rusca çıxan şeirlər kitabıma gəlincə, məsələ belə idi. Bu sayaq nümayəndələr gələrkən adətən tərcüməçi qismində Lev Ginzburq iştirak edirdi. Biz onunla dostlaşdıq və sonralar o, bir neçə dəfə Almaniyaya gəldi. Elə o aralardada mənim şeirlərimin tərcüməsinə başladı. İlk öncə hər şey yaxşı gedirdi. Məsələn, «Novıy mir»də bəzi yazılarım dərc olundu. O vaxt «Novıy mir»in baş redaktoru kim idi?

N.V. Aleksandr Tvardovski?

N.V.E. Bəli, Tvardovski. «Novıy mir»də onunla da görüşdüm.Yadımdadı, o vaxt onunla Sinyavski və Daniel, mənə maraqlı olan digər məsələlər barədə mübahisə etdik. Kitabla bağlı ilk öncə işlər yaxşı gedirdi. Ginzburqun tərcüməsində bir böyük silsilə şeirlərim hazırlanmışdı. Onlar artıq yığılıb çapa verilmişdi. Tirac dəqiq yadımda deyil, beş, yaxud on min olmalıydı. Amma məhz elə həmin günlərdə mənim adımı tərəqqipərvər qərb yazarlarının qutusundan çıxarıb antisovetlərin qutusuna atdılar.

N.V. Nə səbəbə?

H.M.E. Nə səbəbə? Bu haqda mən yalnız xeyli sonralar bildim. O vaxtlar mən «Kursbux» («İstiqamətlərin cədvəli») adlı bir curnal nəşr edirdim. Həmin curnalda, mənim Kronştadt barədə hazırladığım material dərc olunmuşdu: 1921-ci il, matrosların qiyanı, burda Trotskinin rolu, faciəvi tarix... Bütün bunlar antisovet çıxış kimi qəbul olundu.

N.V. Deməli, günah heç də şeirlərdə deyilmiş,

H.M.E. Bəli, şeirlik deyildi. Amma bütün tirac qayçılandı, kitab elə də işıq üzü görmədi. Əvvəlcə çapa buraxıb sonra məhv etdilər. Əlbəttə çox qəribədi. Çünki burda şeirlə heç bir əlaqə yox idi, hər şey məsələyə yanaşmadan irəli gəlirdi. Yəni, əgər o biri qutuya düşmüsənsə, deməli, çap olunmayacaqsan. Yeri gəlmişkən, bu elə də böyük faciəyə çevrilmədi. Hər halda, mənə viza verməkdən imtina etmədilər və sonralar da dəfələrlə Rusiyaya gələ bidim. Mənə «qapının arxasını» göstərmədilər, amma çap da eləmədilər.

N.V. Gördüklərinizdən nə qənaətə gəldiniz? Ümidsizliyə qapıldınız?

H.M.E. Əgər səhv etmirəmsə, mən ilk dəfə Rusiyada 1963-cü ildə olmuşam. İnsanlar o vaxt hər şeyin yaxşılığa doğru dəyişəcəyi ümidiylə yaşayırdılar. Xruşşovun bizi qəbul etdiyi həmin səfərdə hətta mənə xüsusi imtiyazlar tətbiq edilmişdi. O vaxt mənə bütün Sovetlər İttifaqını gəzmək imkanı yaradılmışdı. Mənə konkret marşrut təklif olunmuşdu. Müxtəlif şəhərlərdə oldum: Bakıda Daşkənddə, İrkutskda, Novosibirskdə. Heç bir nümayəndə heyəti - filan yox idi, mən bu yerləri tərcüməçinin müşayiətilə tək gəzirdim. Həmin tərcüməçi çox gözəl insan, əsl ədəbiyyat bilicisi idi. Tərcüməçilik ona dolanışıq üçün lazım idi. Nə isə,çox kədərli tarixçəsi vardı, beləcə, axşamlar hansısa əyalət mehmanxanalarından birində onunla ikilikdə əyləşib birlikdə hesabat hazırlayırdıq. O, səfərlə bağlı bu hesabatları müvafiq yerlərə göndərməliydi. Əvvəlcə nəyi, necə yazmalı olduğumuzu bilmirdik, sonra elə düzüb-qoşmağa başladıq ki, həm ətrafdakılar razı qalsın, həm də əndazəni aşmayaq. Kostya Boqatıryov adlı həmin tərcümiçini, əgər səhv etmirəmsə, kifayət qədər tanınmış, düşərgələrdən keçmiş bir folklorçunun ziyalı ailəsindən çıxmış bu oğlanı sonralar öz evinın qabağında öldürdülər. Sadəcə, döyüb öldürdülər. Bu səfər zamanı mən əlbəttə ki, müxtəlif şeylərlə rastlaşdım. Amma əvvəllər də məndə Sovet kommunizmi haqda elə bir xüsusi illüziya yox idi.

N.V. Bəs, ümumilikdə bu quruluş barədə necə, illüziyalarınız vardımı?

H.N.E. Ola bilsin, məndə Kubayla bağlı müəyyən illüziyalar var idi. Şərqi Avropadakı vəziyyəti mən kifayət qədər yaxşı bilirdim. Mən çox gəzirdim: Polşada, Macarıstanda, Balkanlarda, Yuqoslaviyada olmuşdum. Hər şeyi öz gözlərimlə görmək istəyirdim. Hansısa bir an dərk etdim ki, burda yaxşı bir şey alınmayacaq, Praqadan da əlimi üzmüşdüm. Bəlkə Kuba? Axı Kubada vəziyyət başqaydı. Orda rus tanklara yox idi, təbii proses gedirdi, - özü də 1917-ci il Rusiyasından tam fərqli. Həmin dövrdə Rusiyada hakimiyyət menşeviklərin əlindəydi, bolşeviklər yüksək vəzifələrdə sayca az idilər. Kubada isə ilk əvvəllər əhalinin yetmiş beş faizi Fidel Kastronu dəstəkləyirdi. Düşünürdüm ki, əgər onlarda nəsə alınsa, gedib görmək pis olmazdı. Uzaqdan vəziyyət ürəkaçan təsir bağışlayırdı. Kubaya yollandım. Və təəssüflər olsun ki, orda da bir şeyin alınmayacağına əmin oldum. Onda qəti qərara gəldim ki, birpartiyalı sistemin axırı yoxdu. İqtisadi planda da xoş nəyəsə ümid etmək mənasız idi...

N.V. Bəs, hansısa rus klassikiylə necə, görüşə bildinizmi? Axmatovayla görüşmüsünüzmü?

H.M.E. Görüşmüşəm. Amma Rusiyada yox, Siciliyada. Ora da hansısa ədəbiyyat tədbirinə görə getmişdim. O, şəhanə xanımıydı. Dəqiq desək, poeziyanın kraliçası. Qeyri-adi dərəcədə möhtəşəmlik. O, təkəbbürlü yox, məhz möhtəşəm idi. Onunla kəlmə kəsə bilmədim, yalnız görməklə kifayətləndim. Onun qarşısında hamı təzim edirdi.

N.V. Bəs, Brodskini necə tanıyırdınızmı?

H.M.E. Bəli, onu kifayət qədər yaxşı tanıyırdım. Onunla hələ Amerikada tanış olmuşdum, sonra hollandiyada görüşdük. Brodskiylə aramızda dostluq münasibətləri var idi. Brodski... ürəyəyatımlı idi. Çox diribaş idi. Əlbəttə mənəmlik də onda kifayət qədər idi. Düzdü, amma Axmatova ilə müqayisədə bu mənəmlik bir qədər fərqliydi. Bir dəfə ondan müasir şairlərdən kimləri daha yüksək dəyərləndirdiyini soruşdum. Cavabı belə oldu: Bilirsən, ümumillikdə mən şair kimi yalnız Vergiliy və Dante; Puşkin, Vergiliy və Danteni qəbul edirəm. Onlar necə deyərlər, onun səviyyəsinin şairləriydi. Amma mən hər halda onu çox istəyirdim. Belə bir sözdən incimək nəyə lazım? Problem başqaydı. Axı, o, ingiliscə yazırdı, ən azı ingiliscəyə də keçirdi. Mən poeziyanı qanan adamlardan onun rusca daha yaxşı yazdığını çox eşitmişəm. Amma təəssüf ki, şeirlər tərcüməyə çətin gəlirlər. Bilirsinizmi, ikidilli yazıçıların aqibəti çox vaxt belə olur. Məsələn, ingilislər əmin edirlər ki, - düzdü, mən özüm ingiliscəni pis bilməsəm də bunu sezməmişəm, amma ingilis deyirlər ki, Cozef Konradin dilində nəsə qəribəlik var, demək olmaz ki, onun ingiliscəsi düzgün deyil, amma burda nəsə yad, gəlmə nəfəs hiss olunur. Görünür, Brodskinin ingiliscə şeirlərinə də bunu şamil etmək olar.

N.V. Sizin mövzu seçiminizin yazacağınız əsərin canrına hansısa təsiri olurmu?

H.M.E. Xeyr. Bilirsiz, əslində poeziyada da hardasa müəyən qədər ixtisaslaşma var. Məsələn, birisi siyasi lirikada, o biri məhəbbət və yaxud təbiət lirikasında və sairə daha mükəmməldi. Mən isə hesab edirəm ki, poeziyanın qapısı hər şeyə açıqdı. Bu qapıdan riyaziyyat da, siyasət də, seks də keçə bilər, hansısa xırda bir bitki də onun diqqətinə layiq ola bilər. Başa düşürsüz, poeziya məndən ötrü ölçü-tərəzi tanımır, insan üçün maraqlı olan hər şey burda öz yerini tuta bilər. Amma özlərini əsl mütəxəssis adlandıranlar başqa qənaətdədir: onların öz mövzuları, seçib biryolluq təyin etdikləri yolları var. Amma mən əbədi dəyişməz qalmaq istəmirəm, axı insan kimi də bir yerdə dayanıb-durmamışam, daim hərəkətdəyəm.

N.V. Nəsr isə sizin üçün poeziya qədər hüdudsuz deyil, eləmi?

H.M.E. Mənim üçün ən hüdudsuz canr essedi. Elə bu səbəbdən də məni özünə cəlb edir. Mən adətən, əvvəlcə tezisin irəli sürüldüyü, ardınca sübut-dəlillərin gətirildiyi akademik esselər yazmıram. Nəsə mənim diqqətimi çəkəndə, bu barədə nə düşündüyümü özüm üçün də aydınlaşdırmaq istəyirəm. Axı, əvvəlcə hər şey mənim üçün də qaranlıq olur. Hər dəfə bu, bir sınaq, eksperiment, Monten «təcrübəsi» kimi bir şeydi. Forma nöqteyi-nəzərindən bu canrın çox üstünlükləri var. Essedə sən nəsə nəql edə, nədənsə iqtibaslar gətirə, öz şəxsi təəssüratlarına istinad edə bilərsən. Burda reportacvari üsul, müəyyən qədər tərcümeyi-haldan istifadə də mümkündü. Esse müəllif qarşısında ciddi tələblər qoymayan çox sərbəst canrdı. Ola bilsin, bu canr məndə digərlərindən daha yaxşı alınır. Mən povestlər yazsam da, nasir-romançı sarıdan özümü elə də güclü hesab eləmirəm.

N.V. Siz sücet qurmağı xoşlamırsız?

H.N.E. Çox güman. Amma məsələ tək bunda deyil, romançı üçün genişlik lazımdı. Məsələn, Nabokovu götürək. Onun detallarla bağlı qeyri-adi yaddaşı, hər şeyi xırdalıqlarına qədər təsvir etmək bacarığı... Necə epik genişlik, necə təmkin. Amma mən səbirsiz adamam.

N.V. Təmkinlə bütün detalları bir bütövə gətirmək?

H.M.E. Təkcə o deyil. Tomas Mann necə yazırdı? Səhər yeməyindən sonra saat doqquzdan masa arxasına keçib günorta birəcən fasiləsiz yazırdı, adi məmur kimi işləyirdi. Onun hər günü beləydi. Amma mən belə işləmirəm, buna səbrim çatmaz. Yaxud Nuzili götürək. Düz otuz il hansısa bir yazının, o daşın üstə oturmaqmı olar? Mən bacarmazdım, heç istəməzdim də.

N.V. Siz hansısa əsəri tez yekunlaşdırıb yenisinə keçməyə üstünlük verirsiz?

H.N.E. Xeyr, tam elə deyil. Olur ki, hansısa yazıya başlamazdan əvvəl, iyirmi il bu barədə düşünürsən, müxtəlif ideyalar qurursan, sonra həmin yazını bir kənara qoyub, başqasına başlayırsan. Amma yaxşı ideyalar heç vaxt səni tərk eləmir və mütləq nə vaxtsa bir də qayıdır. Bu yaxınlarda bir kitabım çıxıb. Xammerştaynlar ailəsindən bəhs edir. Bu kitabı müəyyən mənada tərcümeyi-hal, ailə xronikası da adlandırmaq olar. Onun ideyası bilirsiz nə vaxt yaranıb? Düz əlli il əvvəl. Amma müəyyən səbəblərdən bu müddət ərzində bu tarixçə kitaba çevrilə bilməmişdi. Əsasən ona görə ki arxivlərə giriş bağlıydı. Təsəvvür edin ki, mən 1955-ci ildə Moskvaya gəlib, «zəhmət olmasa, mənə işləmək üçün NKVD-nin aktlarını verin» xahişiylə müraciət edirəm. O vaxt məni bu xahişimə görə dəli hesab edirdilər. Almaniyada da arxivlər yox idi, sadəcə, o vaxt mövcud deyildi. Memuar yazmaq istəyən çoxları üçün həmin dövrdə bu işi gerçəkləşdirmək qeyri-mümkün idi. Odur ki, mən münasib zaman yetişən kimi yaddaşımı işə salıb, ortaya nəsə qoymaq üçün bu tarixçəni yazacağımı özüm üçün müəyyənləşdirdim.

N.V. Amma bu yazının ərsəyə gəlməsi də az vaxt aparmadı, eləmi?

H.M.E. Bəli, düz on ildən sonra yazını başladım. Vaxtın çoxunu materialların toplanması, detektiv təhqiqatlar aparır ki, bunsuz da keçinmək mümkün deyil. Sonra forma tapmaq, materialı reallaşdırmağın yollarına araşdırmaq lazım gəlir. Eşitdiyimə görə, bu kitab Rusiyada da çıxmalıdı, artıq tərcümə olunur, müqavilə bağlanıb. Əlbəttə ki, mən buna çox şad olardım, çünki ümumillikdə mən hal-hazırda Rusiyada heç kiməm.

H.V. Bu kitab sözsüz ki, Rusiyada maraqla qarşılanacaq. Axı, burada bzim tariximiz kifayət qədər əks olunub. Həm də Rusiyada siz əlbəttə ki, tanınırsız.

H.V.E. Ola bilməz! Nəyimlə? Yeri gəlmişkən, mən dünya şöhrəti qazanmağın hərislərindən deyiləm. Əlbəttə, əgər hardasa səni tanıyırlarsa, bu pis deyil, amma hər yerdə tanınmağa ehtiyac yoxdu.

N.V. «Xammerştayn, yaxud iradə» adlı kitabınızda siz sənədli materialların əsasında gerçək tarixi hadisələri təsvir edirsiz. Tarixçilərin bu kitaba münasibəti necə oldu?

H.M.E. Onlardan çoxu bu kitabı yüksək qiymətləndirdi, bəziləri üçün isə təbii ki, onu həzm etmək bir qədər çətin idi. Axı, tarixçi nəsə uydurmaq imkanına malik deyil. Odur ki, mən təhkiyənin xüsusi modusunu tapdım. Ölülərlə söhbəti nəzərdə tuturam. Mən axı, yazıçıyam. Tarixçi üçün bu üsul yaramaz, bu mənada, ədəbiyyatın xeyli üstünlükləri var.

N.V. Sözardında yazırsız ki, bu kitab elmi nəşrə iddia etmir, həm də tarixçilərin və arxivariusların sahəsində brakonyerlik etmək sizin məqsədlərinizə daxil olmayıb. Sizcə, tarix elmi hansısa dövrü adekvat yarada bilməz?

H.M.E. Elmi araşdırmalar çox vacibdi, amma əgər siz keçmişə müraciət edərək, tutaq ki, on doqquzuncu yüzilin Fransasının necə olduğunu bilmək istəyirsizsə, məncə, Balzaksız, Flobersiz keçinə bilmərsiz.

N.V. Bu üsul sizə o dövrlə dialoqa girmək üçün imkan yaradır, eləmi?

H.M.E. Bəli, hətta müəyyən mənada, mübahisə, diskussiya üçün də. İndii çoxları heyrət edir ki, nə üçün almanlar hitlerə bu qədər müddəti dözüblər, ona qarşı putç olmayıb? Axı, bunu Xammerştayndan soruşmaq olar. Amma əvvəlcə onun xarakterini öyrənməyə çalışmalısan ki, bu suallara nə cavab verəcəyini dərk edəsən. Xammeqştayn curnalistləri sevmədiyindən, təbii ki, ilk öncə cavablara kifayət qədər ehtiyatlı olacaq.

N.V. Yazırsız ki, bu kitab «roman deyil». Məgər siz romana qarşısız?

H.M.E. Xeyr, romana qarşı məndə heç nə yoxdu, amma bu, mənim canrım deyil. Dediyim kimi mən səbrsiz adamam, eyni tarixçə üzərində üzün illər işləmək məni bezdirərdi. Həm də ola bilsin, məndə o xüsusi istedad yoxdu. Bilirsiz, anadangəlmə hekayətçinin səsi də nəsə fərqli olur. Şəxsən özüm bir dəfə Mərakeşdə bunun canlı şahidi olmuşam. Ordakı bazar meydanında tez-tez kimsə yeşiyin üstə çıxıb müxtəlif əhvalatlar danışır. Onun əsl hekafətçi olub-olmadığı tez bəlli olur. Çünki əsl hekayətçidisə insanlar ayaq saxlayıb onu dinləyirlər. Səs özü insanları cəlb edir. Deməli, onda hekayətçi istedadı var. Əksəriyyətində isə bu istedad olmadığından onlar sizə necə deyərlər, yarmıfabrikat həzm elədirirlər. Əsl hekayətçiyə özünü oxşada, onun elətdiklərinin surətini çıxara bilərsən, amma bu, o olmayacaq. Məsələn, mən dramatik canrda eksperimentlər etməyi xoşlayıram, amma deməzdim ki, qiyamət dramaturqam. Mən Çexov deyiləm, Çexova çatmağıma... Dramaturgiya da xüsusi istedad tələb edir. Mən yazanda sözlər üzərində işləyirəm, dramaturq isə mahiyyətcə hadisələr üzərində işləməlidi. Burda əsas məsələ necə demək yox, necə göstərməkdi. Bunlar tamamilə fərqli şeylərdi. Bəzən hansısa dramaturq eyni zamanda həm də gözəl yazar olur, sözlərlə də istədiyi kimi işləyə bilir. Məsələn, deyək ki, Şekspir. Belə hallar da olur. Amma ümumilikdə dramaturq üçün əsas səhnə quruluşu, səhnə epizodlarının bir-birinə necə calanmasıdı. Mənim fikrimcə, Moyer şair kimi oxucuya heç nə demir, onun şeir mətni demək olar ki, ortababdı, amma ordakı xarakterlərin qarşılıqlı münasibətləri, nəhəng, heyrətamiz dramaturci mexanizm... Burda onun tayı-bərabəri yoxdu. Və məgər bu, azdı. Axı, hər şeyi bacarmaq mümkün deyil. Yaxşıdı ki, səndə bir iş olmasa da, pis-yaxşı o biri iş alınır. Bu, tamamilə kifayət edər.

N.V. Həyat və yaradıcılıq fərqli sferadı?

H.M.E. Bəli, hər şey elə də sadə deyil. Bizdə də hər şey elə ürəkaçan deyil... Məsələn, mən Bertold Brextlə şəxsi tanışlıqdan israrla yayınırdım, imkanım olsa da mən onunla üzbəsurət görüşmək istəmirdim. Mən onunla kənardan qürur duymağa üstünlük verirdim. Çünki bilirdim o, yaxın adamlarına qarşı özünü elə də yaxşı aparmır. Onun xarakterindəki bu, heç də xoş olmayan cizgilərdən xəbərdar idim. Bu halda niyə axı, öz ayağımla onun görüşünə gedim, yaxşısı budu elə əsərlərindən həzz alım.

H.V. Müasirləri Hote barədə də yaxşı demirdilər.

H.M.E. Sözsüz belədi. Odur ki, mənim «Cozefina və mən» povestimdə onların hər ikisi müəyyən mənada nəzərdə tutulur. Bu, komediya, yaxud daha doğrusu, tragikomediyadı. Çünki əsər ağır sonluqla başa çatır. Görürsüz, mən povest də yaza bilmişəm.

N.V.1936-cı ildə İspaniyada baş verən Vətəndaş müharibəsinə də siz «Anarxiyanın qısa yayı. Buenaventura Durrutinin həyatı və ölümü» adlı bütöv bir kitab həsr etmisiniz. Burada siz rus mənbələrindən - Erenburqun «İnsanlar, illər, həyat» kitabının materiallarından, Mixail Koltsovun reportaclarından istifadə edirsiz. Siz Rusiyada olanda bu mövzunu müzakirə etmisizmi? Bu kitabın ideyası məhz Rusiyada yaranmayıb ki?

H.M.E. Bu məsələdə əsas rolu şəxsi əlaqələr oynayıb. Mən İspaniya hadisələrində iştirak edən adamlardan, məsələn, elə həmin o Koltsovun özündən çox şey öyrənmişəm. İspaniya Vətəndaş müharibəsinin tarixiylə mən uzun müddət məşğul olmuşam, o haqda bütöv bir kitabxana mütaliə etmişəm.

N.V. Sizi maraqlandıran bu hadisələrdəki anarxist ideyalar idi!

H.M.E. Anarxizm məsələnin yalnız bir aspektidi. İspaniyaya maraq məndə əllinci illərdə yaranmışdı. Hələ Frankonun dövründə bu ölkədə olmuşdum. Məni daha çox «müqayisəli diktaturaşünaslıq» maraqlandırırdı. Axı, bütün bu diktaturalar eyni sifətdə deyildi. Mən hələ Salazarın dövründə Portuqaliyada da olmuşdum. Həm də İspaniyadakı Vətəndaş müharibəsində almanlar da iştirak etmişdilər ki, bu da mənim üçün az maraq kəsb etmirdi.

N.V. İspaniya, Kuba kimi xarici ölkələrin tarixini araşdırmaqla siz qarşınıza Almaniyanın problemlərini dərk etmək məqsədi qoymuşduz?

H.M.E. Məhz əksinə – mən Almaniyadan uzaqlaşmağa can atırdım. Səkkiz il mən ümumiyyətlə, Almaniyadan kənarda yaşamışam. Mən heç də almanlığımdan imtina etmək fikrində deyiləm, amma həm də almanlığı özümə peşə eləmək istəmirəm. Bu, peşə kimi yararlı deyil, axı dünya bir Almaniya ilə bitib-tükənmir, daha genişdi. Mən hər şeyi bilmək və görmək istəyirəm.

N.V. Siz dünyanı özünüzdən keçirmək həvəsinə görəmi, tərcüməylə belə çox məşğul olmusuz?

H.M.E. Hər şeyi özündən keçirmək və eyni vaxtda geri qaytarmaq. Bu, daha maraqlıdı. Bundan başqa mən ekzoqamiya tərəfdarıyam. Həyat yoldaşını yalnız öz kəndindən seçməyin vacib deyil. Başqa kənddən olsa daha maraqlıdı, deyilmi? Amma rusun vətən xiffəti, əlbəttə, tamamilə fərqli, məxsusi bir hissdi. Qürbətdə olan rus, sanki ömrünün sonunacan vətən həsrətiylə zingildəyən it kimidi. Bu, həqiqətdi. Sizdə bineyi-qədimdən belədi. Bu nəsə bir nağıldı, özüm də bilmirəm, necə deyim, nəsə xüsusi bir hissdi. Qürbətdə olan rus üçün həmişə nəsə çatışmır – xüsusən qayıtmaq imkanı olmayanlar üçün. Qayıdanlar da intihara əl atırdılar...

N.V. Sizin oxucunuzun xarakterinin xüsusiyyətləri necədi?

H.M.E. Demək olmaz ki, hansısa tip oxucu artıq mövcuddu. Oxucu müəyyən qədər virtual anlayışdı. O, konkret təklif əsasında yaranıb formalaşır. Naşirlərin ümumi qənaətinə görə şeir çətin satılır, şeirlə baş saxlamaq olmaz. Ola bilsin, doğrudan da belədi, amma əgər poeziyada qəflətən yeni bir maraqlı şair yaranırsa... Məsələn, bizdə gənc – düzdü ona artıq gənc də demək olmaz – müqayisəcə gənc Durs Qryunbayn çox dəyərli şeirlərlə əsl istedad kimi poeziyaya gəldi. İlk kitabı çıxar-çıxmaz, ardınca ikinci, üçüncü kitabları işıq üzü gördü. Burdan belə nəticəyə gəlmək olar ki, Qryunbaynın pərəstişkarı adlı hansısa xüsusi oxucu tipinin mövcudluğunu ilk əvvəl demək olmazdı, amma konkret təklif əsasında müəyyən oxucu dairəsi yarana bildi. Və ən gözəli budu ki,