ROMAN

Herman Melvil

Dünya ədəbiyyatının klassik nümayəndələrindən Herman Melvilin (1819-1891) “Mobi Dik” (Ağ Balina”) romanı on doqquzuncu əsr Amerika ədəbiyyatının ən populyar nümunələrindən hesab olunur. Janr tələblərinin bütün xüsusiyyətlərinə rəğmən bu unikal romanın əsas süjet xəttində - nəhəng dəniz Əjdahası, yəni Ağ Balina-Mobi Dik durur; əsər on doqquzuncu əsrin birinci yarısında Amerikada balina ovçuluğu ilə məşğul olan insanların dəniz həyatından, habelə bu ovun insanlara və dəniz heyvanına gətirdiyi müsibətlərdən bəhs edir. Romandakı maraqlı süjet xətti, epik dəniz mənzərələrinin təsviri, habelə yazıçının müxtəlif insan xarakterlərini öz fəlsəfi mülahizələri və ümumiləşdirmələri ilə ustalıqla uzlaşıdra bilməsi bu əsəri dünya ədəbiyyatının şedevrləri sırasına daxil etmişdir.
Herman Melvil həmçinin “Taypu” (1846), “Omo” (1847) əsərlərinin və “Döyüş fraqmentləri”, “Müharibə aspektləri” şeir toplularının müəllifidir.

Mobi Dik

Dühasına hörmət etdiyim dostum
Nataniel Hotorna ithaf olunur

Üçüncü fəsil
“Balina Fəvvarəsi” Hoteli

Hündür damı olan “Balina Fəvvarəsi” hotelinə girəndə, qədimdən qalma ölüm gəmisinin bortunu xatırladan, köhnə taxta panellərdən üzlük vurulmuş alçaq tavanlı geniş bir otaq görürsünüz. Divarın birindən böyük bir şəkil asılıb, qurum tutmuş bu rəsm o qədər köhnədir ki, zəif işıqda ona yalnız dönə-dönə diqqətlə baxmaqla, qonşuları təkidlə sorğu-suala tutmaqla, nəhayət, burada nə təsvir olunduğunu anlaya bilərsiniz. Rəsmdə kölgələr o qədər bir-birinə qarışıb kı, əvvəlcə sizə elə gəlir, qarşınızda Yeni İngiltərədə ifritələrin məşhur olduğu zamanlardakı cadugərlik hərc-mərciliyini göstərmək istəyən ümidverici gənc rəssamın əsəridir. Lakin bu rəsmə baxıb uzun və fasiləsiz düşüncələrdən sonra - həm də otağın uzaq küncündəki xırda pəncərəni açmaq yadınıza düşür - nəhayət, bu qənaətə gəlirsiniz ki, belə bir fikir nə qədər anlaşılmaz olsa da, o qədər də əsassız deyil. Lakin sizi həyəcanlandıran, çaşdıran rəsmin ortasında üc mavi şaquli xəttin üstündə, köpüklü burulğanda üzən uzun əcayib qara kütlədir. Hə, şəkil, doğurdan da, necəsə yayğındır, qeyri-müəyyəndir, əsəbləri zəif olan adamları haldan çıxara bilər. Eyni zamanda şəkildə dumanlı, sirli, əlçatmaz olsa belə, nəsə bir ucalıq, nəsə bir əzəmət var; məhz bu, sizi əsərə dəfələrlə baxmağa vadar edir və nəhayət, ixtiyarsız olaraq özünüzə söz verirsiniz ki, nə olur-olsun, bu lənətə gəlmiş rəsm əsərində nə təvir olunduğunu öyrənəcəksiniz. Sizdə tədricən gözəl, lakin təəssüf ki, aldadıcı bir fikir oyanır: bu, Qara Dənizdə fırtınalı gecədir. – Dörd ünsürün qeyri-təbii mübarizədir. - Süpürgə kollarının başı üzərində tufandır. - Şimal ölkələrində qış mənzərəsidir. - Zaman çaylnda buzların əriməyə başlamasıdır... Lakin bütün bu fantaziyalar rəsmin ortasındakı əcayib kütlə qarşısında geri çəkilir; əgər onu başa düşsən, şəkil tam aydın olar. Dayanın bir görüm; bu ortadakı kütlə hansısa bir möhtəşəm balığa oxşamırmı? Bəlkə elə Spermasetli Balinanın özüdür?
Doğurdan da, söhbət etdiyim bir çox yaşlı adamın ümumi fikrinə müəyyən mənada əsaslansam, mənim sonuncu versiyama görə, rəssamın əsərinin məzmunu bundan ibarətdir: şəkildə Balina təsvir olunub; Horn Burnunda şiddətli dəniz fırtınası onu yaxalamışdır; okean yarıya qədər batan gəmini amansızcasına yırğalayır; və suyun üzündə onun yalnız üç yalın dor ağacı görünür; yuxarıda isə qəzəblənmiş nəhəng bir Balina gəminin üstünə tullanmaq istəyir – bu, o dəhşətli anın, yəni Balinanın həmin yekə şişə bənzəyən üç dor ağacına çırpılması anının təsviridir.
Qarşı divardan başdan ayağa əcayib nizələr və dəyənəklər asılmışdı. Taxta tutacaqların üstünə nəyinsə parıldayan dişləri düzülüb; elə bil sümükdən düzəldilmiş mişarlardı. O biri alətlər isə insan kəkilləri ilə bəzədilmişdi. Bu ölüm silahlarından birinin orağabənzər forması və iri əyri sapı vardı; qoşqu ləvazimatını xatırladır, biçənəklərdə istifadə edilən uzun dəryazı andırırdı. Ona baxarkən ətin ürpəşirdi; özündən soruşurdun:: görəsən bir zamanlar bu qorxunc oraqla öz ölüm məhsullarını yığan yırtıcı adamyeyən nəymiş belə? Elə ordaca balina ovlayan paslanmış köhnə harpunlar və çəngəllər asılmışdı; hamısı sınıq-salxaqdı, əyilmişdi. Hərəsi hansısa bir hadisəylə bağlıydı. Bir vaxtlar uzun və dümdüz olan, indisə hec nəyə yaramayan əyilmiş bu çəngəllə Natan Sveyn əlli il əvvəl gün çıxandan gün batana qədər on beş balina öldürüb. Hələ bir o harpuna bax – indi gör nəyə bənzəyir, propka açan burğuya dönüb – amma nə vaxtsa Yava sularında istifadə olunub, Balinaya atılıb, lakin balina sivişib aradan çıxıb və çox-çox illərdən sonra Blanko burnunda ölü vəziyyətdə tapılıb; harpun onun quyruq nahiyyəsinə girib; amma bu müddət ərzində harpun insan bədənində gəzən iynə kimi onun cəmdəyinə təxminən qırx fut yeriyib; nəticədə onu ölən balinanın belindəki yumşaq ətindən tapıb çıxardıblar.
Tağlı alçaq qapı vasitəsilə yarıqaranlıq otaqdan keçib bufetə daxil olursunuz. Bu otaq o birindən də qaranlıqdır; düz başınızın üstündə ağır tirlər görünür, ayağınızın altında isə elə köhnə və kələ-kötür taxtalar düzülüb ki, bir anlıq sizə elə gəlir ki, qədim bir gəminin aşağı göyərtəsindəsiniz; xüsusilə əgər gecədirsə, elə bilirsiniz, bu qədim Nuh gəmisi lövbər saldığı yerdə şiddətli küləkdən silkələnir. Divarın yan tərəfində alçaq, uzun stolun gözünə bənzər şüşə yeşiklər düzülüb; orda dünyanın müxtəlif yerlərindən gətirilən toz basmış əcayib şeylər gözə dəyir. Otağın uzaq küncündə Qrenlandiya balinasının kəlləsini xatırladan piştaxta irəli çıxmışdı. Çox qəribəydi ki, bu, doğrudan da, balinanın tağa bənzər çənəsiydi; o qədər böyük idi ki, altından dördtəkərli minik arabası keçə bilərdi. Piştaxtanın divarlarına köhnə taxta rəflər vurulmuşdu; bu rəflərdə qədim qrafinlər, şüşələr, mehtərələr və müxtəlif su qabları düzülmüşdü; adamı mat qoyan bu cəhəngdə lap ikinci İona kimi (yeri gəlmişkən, onu elə belə də çağırırdılar) balacaboy, qırışıqlı bir qoca çalışırdı; o, dənizçilərə nağd pilla üçqat qiymətinə qızartma satırdı.
Qocanın öz zəhərini süzdüyü stəkanların vahiməli görünüşü vardı; çöldən silindr təsiri bağışlayırdılar, amma qabarıq yaşıl şüşələr aşağıya doğru getdikcə nazilir, dibi də şişman görünürdü. Stəkanların şüşə divarına bu qədəhləri dövrələyən paralel meridianlar döyülmüşdü. İlk ölçü xəttinə qədər süzəndə, sizdən bir penni alırdılar; o birisinə qədər süzəndə yenə bir penni, beləcə, ən yüksək xəttə - yəni balina dozasına çatanda isə bir şillinq alıb qoyurlar cibə.
İçəri girəndə gördüm ki, stolun ətrafında bir neçə gənc dənizçi oturub; onlar solğun işıqda xaricdən gətirilmiş əcayib bir şeyə tamaşa edirdilər. Mən gözlərimlə hotelin sahibini aradım və ona gecələmək üçün otaq istədiyimi bildirdim. O dedi ki, otaq yoxdur, yerlər hamısı tutulub.
- Amma... bir dayanın görüm, - deyə hotel sahibi əliylə alnını ovuşdurdu, etiraz etməsəniz sizə bir harpunçu ilə eyni yatağı bölüşdürməyi təklif edərdim... Axı siz balina ovlayan gəmiyə minmək istəyirsiniz, elə deyilmi? Belə şeylərə gərək öyrəşəsiniz...
Ona dedim ki, bir yataqda iki nəfərin yatmasını xoşlamıram, əgər buna razılıq verəsi olsam, onda harpunçunun kim olduğunu da öyrənməliyəm; əgər doğurdan da boş otaq yoxdursa, əgər o harpunçu da normal adamdırsa, əlbəttə ki, razıyam; bu şaxtalı gecədə qərib şəhəri veyil-veyil gəzməkdənsə, hər hansı bir namuslu adamla bir ədyal altında yata bilərəm...
- Çox yaxşı, mən də belə düşünürəm... Keçin oturun... Bir şey yeyəcəksizmi? Şam yeməyi bu saat hazır olar...
Mən köhnə taxta skamyada oturdum; bu oymalı oturacaq Battəri parkındakı skamyalardan heç də pis deyildi. Skamyanın o biri başında hansısa matros fikirli-fikirli oturub başını aşağı dikmişdi, ayaqlarını aralayıb cib bıçağı ilə oturacağı oyurdu; o nəsə yelkənli bir gəmi cızmağa cəhd edirdi, amma deyəsən heç alınmırdı. Nəhayət, bizi – beş-altı nəfər olardıq – qonşu otaqdakı nahar stoluna çağırdılar, Bura soyuq idi, elə bil İslandiyadasan; buxarı yanmırdı, sahibkar dedi ki, buxarını yandırmaq ona sərf eləmir; təkcə oyulmuş iki şamdandakı piy şamlar yanırdı. Biz dənizçi gödəkçələrimizin düymələrini bağlamalı olduq və barmaqlarımızın uclarını isti parçların qulpu ilə qızdırdıq. Bizə yaxşı yemək gətirdilər; ət və kartofdan başqa yumşaq bulka da verdilər; təsəvvür edin, şam yeməyində yumşaq bulka!
- Heyy, oğlan, - deyə hotel sahibi dilləndi,- bu gecə sənin dəhşətli gecən olacaq!
- Ağa, bu həmin harpunçundu?- pıçıltıyla soruşdum.
- Yox əşşi, - deyə sahibkar nəsə şeytani bir gülüşlə cavab verdi.- O harpunçu əsmər cavan bir oğlandır. O heç bulka da yemir, təkcə bifşteks yeyir...Özü də qanlı-qanlı yeyir...
- Ağzının dadını bilir. Bəs hardadı o? Burdadı?
- İndilərdə gələr...
Bu qarabuğdayı harpunçu məndə yavaş-yavaş qorxu oyatmağa başladı; hər ehtimala qarşı belə qərara gəldim ki, əgər onunla birgə yatmalı olsam, onu məcbur edəcəm, birinci o soyunub yatağa girsin.
Axşam yeməyi bitdi və hamı bufetə döndü; burda vaxt öldürməkdən savayı heç nə görmürdüm və mən axşamın qalan hissəsini ətrafdakıları müşahidə etməklə keçirdim. Birdən bayırdan güclü səs-küy gəldi. Hotel sahibi başınıqaldırıb ucadan qışqırdı:
Bunlar “Delfin”in heyət üzvləridir! Səhər qəzetdən oxudum ki, “Delfin” gəmisi limana yan alıb. Bu gəmi düz üç il idi ki, okeanda idi, budur, qayıdıblar; özü də əliboş gəlməyiblər. Anbarları doludur. Eşq olsun, uşaqlar! İndi öyrənərik görək Ficidə nə var, nə yox!
Dəhlizdən matros çəkmələrinin səsi eşidildi; qapılar taybatay açıldı və içəri bir sürü vəhşi dəniz canavarı girdi; daha doğrusu, onlar saçaqlı, isti yarımkürklərində və başlarına dolamış yun şarflarında lap yırtıcı Labrador ayılarına bəzəyirdilər; cır-cındır və yamaqlı əyin-başları vardı, saqqalları buz sırsırasına dönmüşdü. Gəmidən indicə düşüb bura gəlmişdilər. Onların birbaşa piştaxtaya - balina çənəsinə doğru cummaları təəccüblü deyildi. Zəhmətkeş, büzüşmüş qoca İona da hər birinə ağzınacan dolu bir stəkan şərab süzdü. Gələnlərdən biri soyuqdəymədən şikayətlənirdi, buna görə də qoca İona ona daha tünd içki – nişastalı spirtlə qarışdırılmış ingilis arağı verdi; qocanın dediyinə görə, bu, krallara məxsus can dərmanıdı, hər bir xəstəliyi –dəxli yoxdu harda tutmusunuz və nə vaxt tutmusunuz, Labrador sahillərində, yaxud elə hansısa aysberqin külək tutan tərəfində - soyuqdəyməni, qızdırmanı, iltihabı sağaldacaq...
Çox keçmədi ki, matroslar dəmləndilər; onlar sahilə çıxanda beləcə əməlli-başlı əylənməyə başlayırlar. Mən onlardan birinin kənarda durduğunu gördüm; əlbəttə, aydın idi ki, o yoldaşlarının şən əhval-ruhiyyəsini öz ciddi və ayıq siması ilə pozmaq istəmir; lakin, hər halda, bir qədər sakit görünürdü. Bu adam dərhal mənim diqqətimi çəkdi; sonralar dəniz allahları bu adamı mənimlə bir gəmidə yol yoldaşı kimi üzməyə məhkum edəcəkdilər (yalnız lal rolunda, hər halda, bu kitabın səhifələrində). Mən onun portretini təsvir etməyə çalışacağam. Onun boyu demək olar ki, altı fut olardı, güclü çiyinləri və enli sinəsi vardı – xalis sualtı işlər üçün yarayan adam idi. Mən çox nadir hallarda belə cüssəli insan görmüşdüm; sifəti gündən yanmış və tünd-qəhvəyi rəngə çalırdı, ağ dişləri isə sadəcə göz qamaşdırırdı. Lakin gözlərinin lap nəmli dərinliyində hansısa xatirələr gizlənmişdi; görünür, acı xatırələr idi. Danışığından dərhal məlum oldu ki, cənubdandır; əla bədən quruluşu adama deyirdi ki, o, Virciniyanın dağlıq Allehan rayonunda böyüyüb. İçəridə içki dostlarının kef məclisi qızışıb son həddə çatanda o, xəlvətcə otaqdan çölə çıxdı və mənim gəmi yoldaşım olana qədər onu bir daha görmədim. Lakin bir neçə dəqiqədən sonra nə üçünsə yoldaşları onu axtarmağa başladılar; görünür, onu sevirdilər, çünki onu ucadan səsləməyə başladılar:
- Bulkinqton! Bulkinqton! Hardasan, Bulkinqton!
Hamı hoteldən onun dalınca çıxdı.
Saat doqquza qalmışdı. Otaqda hay-küylü məclisdən sonra, demək olar, qəribə bir sükut yarandı və mən matroslar gəlməzdən əvvəl beynimdə fikirləşdiyim xırda bir plana görə özümü təbrik elədim.
Heç kəs bir çarpayılıq yerdə qoşa yatmaq istəmir. Hətta doğma qardaşla da bir yerdə yatmaq istəməzsiniz; hər kəs istəyir ki, onun ayrıca yatağı olsun. Bilmirəm nə işdir, adamlar yalnız yatan zaman tək olmağa çalışırlar. Lakin əgər sən naməlum bir hoteldə, naməlum bir şəhərdə, naməlum, yad bir adamla birlikdə yatırsansa, hələ üstəlik həmin naməlum adam harpunçudursa, onda sənin tərəddüd və etirazların ikiqat artır. Bir matros kimi mən elə bir şəraitə düşməmişəm ki, kiminləsə bir çarpayıda yatım; çünki matroslar qurudakı subay krallara nisbətən dənizdə çox nadir hallarda ikilikdə yatırlar. Əlbəttə, yatmağına hamı bir otaqda yatır, lakin hər kəsin ayrıca ədyalı, ayrıca çarpayısı olur.
Həmin harpunçu barədə nə qədər çox fikirləşirdimsə, onunla birlikdə yatacağım bir o qədər də məni qıcıqlandırırdı. Ədalət naminə güman etmək olardı, bir halda ki, o harpunçudur, deməli, onun yatağı da, mələfəsi də pis kökdə olacaq, səliqə-səhmandan söhbət belə gedə bilməz. Mən artıq çimçəşməyə başlayırdım. Bir yandan da artıq gecəydi və mənim ədəbli harpunçum bu vaxtacan gəlib yerinə girməliydi. Birdən gec gəldi, yaxud gecənin bir yarısı gəlib düz mənim üstümə yıxıldı, onda necə? Axı hardan bilim ki, o hansı palçıqlı xəndəkdən çıxıb gəlib, hə?
- Ser,- deyə hotel sahibinə müraciət etdim.- Mən harpunçuyla yatmaq fikrimi dəyişdirdim. Elə bax çalışaram burda, skamyanın üstündə birtəhər yatım...
- Necə istəyirsiz... Amma təəssüf ki, mən sizə döşək verə bilməyəcəm, burdakı taxtalar isə, gördüyünüz kimi, kələ-kötürdür... hamısı oyuq-oyuq və dəlmə-deşikdir... Hə, dostum, baxım görüm, burda bufetdə rəndə olmalıdır, bircə dəqiqə gözləyin, mən indi yerinizi, necə lazımdı, rahatlayaram...- deyə hotel sahibi rəndəni götürüb skamyanın üstündəki tozu nimdaş dəsmalı ilə sildi və yerimi rəndələyə-rəndələqə istehza ilə gülümsədi. Yonqarlar hər tərəfə səpələndi və ağa, az qala, qolunu burxudacaqdı; allaha dua edirdim ki, o dayansın, mənim üçün bu yer elə belə də kifayət qədər yumşaq idi; axı mən yaxşı bilirdim ki, nə qədər rəndələsən də, şam ağacından düzəldilmiş lövhədən heç vaxt pərğulu döşəkçə alınmaz. Ağa yenə istehzalı gülüşlə yerdəki yonqarları yığıb otağın ortasındakı iri sobaya atdı və məni qanıqara halda qoyaraq çıxıb getdi.
Skamyaya uzananda gördüm ki, o məndən, demək olar, bir fut qısadır; lakin onun ayaq tərəfinə stul qoymaq olardı. Ancaq o həm də çox dar idi; otaqdakı digər skamya isə mənimkindən təxminən dörd düym hündürdü – belə ki, onları yanaşı qoymağın xeyri yox idi. Daha sonra skamyamı divara yaxınlaşdırdım, divarla skamya arasında bir qədər boş məsafə saxladım ki, kürəyimi söykəməyə imkan olsun. Lakin sonra hiss elədim ki, pəncərədən də soyuq gəlir və yalnız bu zaman başa düşdüm ki, cızdığım plan boş çıxdı; üstəlik, soyuq o biri tərəfdən də, taxta giriş qapısından da vururdu; soyuq hava kütləsi otaqda birləşib düz mənim yatacağım yerin böyür-başında xırda burağan yaratmışdı.
Lənətə gəlsin bu harpunçunu! Sonra fikirləşdim ki, bəlkə elə ondan qabaq gedib xəlvətcə girim yatağa, içəridən qapını kilidləyim; qoy nə qədər istəyir döysün, açıb-eləyən deyiləm, onsuz da durmayacam... Bu fikir mənə pis görünmədi, lakin bir qədər də düşünüb bu fikirdən imtina etdim... Kim bilir, birdən elə səhər otaqdan çıxanda harpunçu məni görüb təpiyinin altına salacaq?
Mən ətrafa bir də göz gəzdirdim; özgə yatağına girib yatmaqdan savayı çıxış yolu görmədim və düşündüm ki, bəlkə elə bu yazıq tanımadığım harpunçu haqqında nahaqdan pis fikirləşirəm. Bir az da gözləyim, görək nolur, çox geçməz, yəqin ki, gəlib çıxar. Bəlkə onunla lap yaxşı yola gedərik və bir yerdə də yatarıq. Lakin vaxt keçirdi, hotelin digər sakinləri iki-bir, üç-bir hotelə qayıdır, öz otaqlarına çəkilir, mənim harpunçumdan isə xəbər-ətər yox idi.
- Heyyy, cənab, - deyə hotel sahibinə müraciət etdim,- o harpunçu necə adamdır? Həmişə belə gec gəlir?
Saat on ikiyə az qalmışdı. Ağa yenə əvvəlki istehzalı təbəssümüylə mənə baxdı, elə bil başa düşmədiyim nəsə onu əyləndirirdi.
- Yox, adətən tez gəlir... Tez yatıb, erkən də durur. Ümumiyyətlə, o, sübhdən durur. Kim ki, erkən durdu, allah onun çörəyini bol edər. Lakin bu gün alış-verişə getdi. Heç başa düşmürəm ki, nə üçün bu qədər gecikir... Görəsən, başını sata bildimi?
- Başını? Nə boş-boş danışırsan?- yavaş-yavaş hövsələm daralmağa başladı.- Bəlkə deyəsən ki, bu harpunçu şənbə günləri, yaxud da bazar günü səhərlər çıxıb bütün şəhəri gəzib dolanır ki, başını satsın?
- Elədir ki var!- deyə ağa təsdiq etdi.- Mən ona demişdim ki, sən başını burda sata bilməyəcəksən, çünki bazar doludur...
- Nə ilə belə doludur bazar?- deyə bir qədər də ucadan soruşdum.
- Necə nəylə, satlıq başla! Nə qədər desən baş var hər yanda!
- Bura bax, cənab,- deyə təmkinimi pozmadan astadan dedim,- məsləhət görürəm ki, bu nağıllarını özgə adama danışasan, mən sənin üçün maymaq-zad deyiləm...
- Ola bilsin...- diş təmizləyən çöpü götürərək mənimlə razılaşdı,- amma harpunçu bilsə ki, siz onun başını necə təhqir edirsiniz....onda...
- Onun başını əzərəm!- deyə yenə sahibkarın məntiqsiz söhbətlərinə əsəbiləşdim.
- Onun başı onsuz da əzilib!
- Əzilib? Yəni, necə əzilib?
- Çox sadə, əzilib də! Yəqin elə buna görə başını sata bilmir!
Mən ona bir qədər də yaxınlaşdım; bütün bədənim qar çovğunundakı Müqəddəs Hekla vulkanı kimi soyumuşdu.
- Heyyy, cənab, bəsdi dişinizi qurdaladınız! Biz gərək biri-birimizi başa düşək! Özü də təcili! Mən sizin hotelə gəlib otaq istəyirəm, siz isə mənə deyirsiz ki, heç üzünü görmədiyim hansısa harpunçuyla bir yerdə yatım, bir çarpayıda! Üstəlik mənə nağıl danışırsız! Hələ bir o insana qarşı da məndə qıcıq oyadırsız... Tələb edirəm ki, üstüörtülü söhbətlərinizi kənara qoyasınız və izah edin görüm bu harpunçu kimdi belə... Onunla birgə yatsam, mənə xətər dəyməz ki? Xahiş edirəm, cənab, lütfən deyin ki, bu başla bağlı söylədikləriniz uydurmadır... Yoxsa mən elə başa düşəcəyəm ki, bu harpunçunun doğurdan da başı xarabdır... və onunla birgə yatmaq da heç istəmirəm! Sizi isə, ser, hə, hə, sizi, məni buna şüurlu surətdə vadar etdiyinizə görə məhkəmə məsuliyyətinə cəlb etməyə hüququm çatır!
- Yaxşi, yaxşı!- deyə ağa köks ötürdü.- Uzun danışma! Lap uşaq kimi özündən çıxırsan! Nahaq yerə narahat olursan, özünü ələ al! Haqqında danışdığım harpunçu ki var, Cənub sularından təzəcə qayıdıb gəlib. Ordan bir yığın mumiyalanmış Yeni Zelandiya kəlləsi alıb gətirib (onlar burda yaxşı pula gedir). Hamısını satıb, biri qalıb; bu gün axırıncı kəlləni də mütləq satacağını demişdi, çünki sabah bazar günüdü; bazar günləri küçələrdə insan kəllələrini satmaq ayıbdı, camaat kilsəyə gedir, görə bilər. Ötən bazar günü mən onu qoymadım çıxsın bazara, əlində dörd insan kəlləsi vardı, muncuq kimi ipə keçirib düzmüşdü...
Bu izahat bir qədər bundan əvvəl qaranlıq və müəmmalı görünən məsələyə aydınlıq gətirdi və məlum oldu ki, mehmanxana sahibi heç də məni ələ salmırmış; lakin axı ölü bütpərəstlərin kəlləsi ilə alver edən bir adam haqqında nə fikirləşərsən?
- Ser, inanın, bu harpunçu çox təhlükəli adamdı...
- Pulunu vaxtı-vaxtında ödəyir,- ağa cavab verdi.- Amma indi çox gecdi... yaxşı olar ki, gedib onun çarpayısında yatasan, vallah, əla çarpayıdı... yatarsan birtəhər. O gecə bizi də ələ salırdılar, Salli ilə mən elə bu çarpayıda yatdıq. İki nəfərə gen-bol yer var - istəsən o yan bu yana da çevrilə bilərsən... Biz o çarpayıda yatarkən Salli ayaq tərəfdə hələ bir uşaqlar üçün də - Sem və Coni üçün də yer elədi... Sonralar bir dəfə mən dəhşətli yuxu gördüm, başladım yuxuda şıllaq atmağa və Semi vurub döşəməyə yıxıtdım... Az qala uşağın əli sınacaqdı... Bundan sonra Salli dedi ki, belə yatmaq olmaz... Gəlin gedək, bir özünüz də baxın.
O şam yandırıb mənə uzatdı. Mən bir an tərəddüd etdim və birdən o, otağın küncündəki saata baxıb bərkdən dedi:
- Budur, artıq bazar günüdü! Bu gecə siz harpunçunu daha görməyəcəksiz! Görünür, hardasa gecələməli olub. Gəlin, gəlin gedək! Gəlirsiz, ya yox?
Mən bir qədər də düşündüm; sonra pilləkənlə yuxarı qalxdıq; ilbiz çanağı kimi soyuq, balaca bir otağa girdik; otağın ortasında doğurdan da əcayib bir çarpayı vardı; çarpayı o qədər iriydi ki, ora rahat dörd harpunçu yerləşə bilərdi.
- Hə, bax budur, - deyə ağa əlindəki şamı köhnə matros sandığının üstünə qoydu; sandıq stolu və əlüzyuyan ləyəni qoymaq üçün altlığı əvəz edirdi.- İndi rahatlanın, gecəniz xeyrə qalsın!
Mən çarpayıdan gözümü çəkəndə mehmanxana sahibi artıq çıxıb getmişdi.
Ədyalı çəkib yatağa əyildim; əlbəttə, çox gözəl olmasa da, babat bir yataq idi, dözmək olardı. Sonra otağa göz gəzdirdim; çarpayıdan və sandıqdan başqa burda elə bir şey gözə dəymirdi; biri-birinə calanmış rəflər, dörd divar, buxarının ağzına yapışdırılan kağıza çəkilmiş balinanı öldürən insan şəkli, vəssalam. Otaq avadanlıqlarına dəxli olmayan bir əşya da gözümə sataşdı: küncə atılmış asma çarpayı və yol çamadanı əvəz eləyən iri dənizçi kisəsi; şübhəsiz, bu, harpunçuya məxsus idi. Bundan başqa, buxarının üstündəki rəfdə sümükdən düzəldilmiş əcaib formalı balıqçı qarmaqları bağlaması, çarpayının baş tərəfində isə uzun bir harpun durmuşdu.
Bəs sandığın içində nə var belə? Mən onu götürüb işığa tutdum, əllə yoxladım, sonra iylədim və hər vasitəylə çalışdım ki, içindəkinin nə olduğunu öyrənəm. Onu yalnız payəndazla –qıraqlarında ornamentli lələkləri olan hindu mokasinlərinin saçaqlarını xatırladan iri ayaqaltı ilə müqayisə edə bilərdim. Bu ayaqaltının ortasında deşik vardı, daha doğrusu, dar kəsik vardı; məsələn, biz bu cür kəsikləri Mərkəzi və Cənubi Amerikada hinduların geydiyi bürüncəklərdə görmüşük. Ola bilərmi ki, harpunçu bu ayaqaltına bürünüb xristian şəhərinin küçələrini belə görkəmdə gəzsin? Həvəslənib onu əynimə keçirdim; elə bil ağır ərzaq kisəsidir, az qala, məni yerə əyəcəkdi; qalın, uzunsaçaqlı bir geyim formasıydı və mənə elə gəldi ki, bir qədər də nəmdir; sanki o müəmmalı harpunçu bunu yağış yağanda geyinib. Mən güzgüyə yaxınlaşdım; ömrümdə belə bir şey görməmişdim; onu boynumdan elə tələsik çıxartdım ki, az qala, boğulacaqdım.
Daha sonra çarpayının ayaq tərəfində oturub, insan kəlləsi alveri ilə məşğul olan harpunçu və onun ayaqaltısı barədə düşündüm; sonra ayağa durdum, buşlatımı çıxarıb otağın ortasında var-gəl etməyə başladım; gödəkçəmi çıxartdım, yenə başladım fikirləşməyə; əynimdə təkcə köynək qalmışdı. Hiss etdim ki, soyuq məni birtəhər edib, donmağa başlayıram və bir də yadıma düşdü ki, mehmanxana sahibi harpunçunun bu gecə gəlməyəcəyini dedi; beləliklə, tərəddüdlərimə son qoyub ayaqqabılarımı və şalvarımı çıxartdım, şamı söndürüb çarpayıya girdim və özümü taleyin ixtiyarına buraxdım.
Döşəyin içində, görəsən, nə vardı: gəmirilmiş qarğıdalı qıçaları, ya sınmış qab-qacaq qırıntıları - bilmək olmurdu. Uzun müddət o tərəf bu tərəfə çevrildim, yata bilmirdim. Nəhayət, mürgülədim; elə təzəcə yuxuya getmək istəyirdim ki, dəhlizdən ağır addım səsləri eşitdim və qapının kandarında zəif işıq göründü.
Aman allah, yəqin harpunçudur gələn; o lənətə gəlmiş kəllə alverçisi. Yerimdə tam sakitcə uzanmışdım, tərpənmirdim; mənimlə danışmayınca səsimi çıxartmayacaqdım. Bir əlində şam, o biri əlində də yenizelandiyalı kəlləsi tutmuş naməlum adam içəri girdi və çarpayıya baxmadan şamı döşəmənin uzaq küncünə qoydu; sonra bayaq otaqda gördüyüm ağzı bağlı iri kisənin ipini açmağa başladı. Mən onun üzünü görmək istəyirdim, lakin o, bir müddət arxası mənə sarı durdu. Nəhayət, kisənin ağzını açıb mənə tərəf döndü: aman, ilahi! Mən nə görürəm! Bu, nə görkəmdi?! Tünd-qırmızı rəngli, bir azca sarımtıl olan sifət iri, qara kvadratlarla örtülmüşdü. Hə, elə belə də zənn edirdim! Görünür, kiminləsə möhkəm dalaşmışdı, sifətini doğram-doğram etmişdilər və sonra elə bil həkim ora plastır yapışdırmışdı. Elə bu vaxt o, üzünü işığa sarı tutdu və mən apaydın gördüm ki, bunlar plastır deyil, onun yanaqlarındakı qara kvadratlardır! Onun dərisinin üstündə nəsə ləkələr vardı; bunun nə olduğunu əvvəlcə bilmədim, daha sonra anladım vəziyyəti. Yadıma ağ adam haqqında bir hekayət düşdü - balina ovçusu hannibalların arasına düşür, onlar da bu ağ adamın bədənini tatuirovka ilə doldururlar; və mən bu qənaətə gəldim ki, bu harpunçu da gəmi ilə uzaq səfərə çıxmış, başına buna oxşar bir macəra gəlmişdir. Ancaq düşündüm ki, bu vur-tut onun xarici görkəmidi, o, vicdanlı adam da ola bilər! Lakin onun insana bənzəməyən sifətini nə ilə izah etmək olardı!? Axı tatuirovka olunmamış yerlərdə dərisinin rəngi də dəhşətlidir! Ola bilsin, tropik sularda gün yandırıb; lakin mən ömrümdə eşitməmişəm ki, ağ dərili adamı gün bu kökə salsın, yəni dərisini tünd qırmızı-sarımtıl rəngə boyasın. Axı mən heç özüm də Cənub sularında hələ üzməmişəm; bəlkə Cənub günəşi dəridə belə qeyri-adi rənglər əmələ gətirir? Bu qarışıq fikirlər beynimdə ildırım sürətiylə dolaşırdı, harpunçu hələ də məni görmürdü. O, kisəylə əlləşib, nəhayət, onu açdı; bir qədər içində eşələndi və tomaqavk və suiti dərisindən olan üstü xəzli bir çanta çıxartdı; onları otağın ortasındakı sandığa yerləşdirəndən sonra yenizelandiyalının kəlləsini götürdü – dəhşətli bir şey idi!- və onu kisəyə soxdu. Sonra papağını çıxartdı – qunduz xəzindən təzə papaq idi, - bu vaxt, az qala, heyrətdən böyürəcəkdim; onun başında tük yox idi, hər halda, düz alnının üstündə burulmuş balaca bir düyündən başqa mən saç görmədim. Bu tünd qırmızı baş xalis kiflənmiş kəlləyə oxşayırdı. Əgər bu adam mənimlə qapı arasında durmasaydı, otaqdan güllə kimi çıxardım.
Lakin elə bu vəziyyətdə dərhal fikirləşdim ki, pəncərədən də olsa xəlvəti aradan çıxım; amma bizim otaq üçüncü mərtəbədə yerləşirdi. Mən qorxaq deyiləm, amma bu tünd qırmızı başlı quldur mənim dərrakəm xaricindəydi. Xəbərsislik - qorxunun anasıdır və boynuma alıram ki, mən bu əcayib vəziyyətdən elə hövllənib qorxmuşdum ki, həmin naməlum adamı gecənin bir yarısı otağıma soxulmuş cin-şeytan kimi görürdüm. Doğurdan da, mən ondan elə qorxdum ki, cürətim çatmadı soruşum ki, axı sən kimsən, sən hansı sirli aləmin adamısan... Bu vaxt o soyunmağa başladı; nəhayət, onun çılpaq sinəsi və əlləri göründü. Əgər yalan deyirəmsə, qoy elə burda da ölüm; bu adamın bədəninin adətən paltarla örtülü hissələri qəfəsşəkilli cızıqlarla doluydu, eynilə sifəti kimi; belində də eyni qara kvadratlar vardı, zalım oğlu elə bil şil-küt olunmuş halda otuzillik müharibədən bu saat qayıdıb . Hələ bu azmış kimi, ayaqları da o gündə idi; elə bil tünd-yaşıl qurbağa balaları cavan palma gövdələrinin üstünə dırmaşıblar. İndi hər şey aydın idi: bu adam hansısa Cənub sularında balina ovlayan gəmiyə minmiş və beləliklə də xristian torpaqlarına gəlib çıxmış vəhşiydi. Məni sadəcə dəhşət bürümüşdü; o, kəllə alveri edirdi – bəlkə elə bu kəllələr onun qardaşlarınınkıydı? Birdən bu kəllələrə mənim də başımı əlavə etdi, onda necə? İlahi, özün kömək ol! Onun tomaqavkına bax bir!
İndi əsib-titrəməyə vaxt da qalmamışdı, çünki bu vəhşi indi mənim marağımı çəkən elə bir şey eləməyə başladı ki, qarşımdakının bütpərəst olduğuna tamamilə inandım. Stulun söykənəcəyinə asdığı öz bürüncəyinə, ayaqaltına – heç bilmirəm necə adlandıram – yaxınlaşıb ciblərini eşələməyə başladı və əhayət, üçgünlük zənci körpəsi rəngində eybəcər bir şey çıxartdı. Həmin mumiyalanmış kəllələri yadıma salıb, az qala, inanmaq istəyirdim ki, bu qara şey euni cür mumiyalanmış körpədir, lakin onun daş kimi bərk olduğunu və pardaxlanmış qara ağac parçası kimi parıldadığını görüb qərara aldım ki, yəqin ağacdan düzəldilmiş bütdür və dərhal da buna əmin oldum. Çünki vəhşinin buxarıya yaxınlaşıb, öz taxta bütünü ora qoyduğunu gördüm. Buxarının yan divarları və içi qalın his qatı ilə örtülmüşdü və mən düşündüm ki, bu buxarı Afrika bütü üçün əməlli-başlı mehrabdır, daha doğrusu, bütxanadır.
Gözümün ucuyla onun gizlətdiyi bütə tərəf baxmağa başladım; o hayda olmasam da, onun bundan sonrakı hərəkətlərini izləmək maraqlıydı. Gördüm ki, gödəkçənin cibindən iki ovuc yonqar çıxartdı və onları ehtiyatla bütün qabağına səpələdi; sonra onların üstünə bir parça suxarı qoydu və şamla yonqarları yandırdı. Alov qalxanda cəld hərəkətlə barmaqlarını odun içinə saldı, dərhal da oddan çəkib barmaqlarını üfürməyə başladı (görünür, barmaqlarını alovun içində çox saxlamışdı) və alovun içindəki kömürə dönmüş suxarını götürüb, onu bir qədər üfürərək, ehtiramla öz qara körpəsinə uzatdı. Lakin, görünür, külə dönmüş yemək balaca şeytanın ürəyincə olmadı - o, dodaqlarını belə tərpətmədi. Bütün bu qəribə hərəkətlər daha əcayib boğaz səslərilə müşaiyyət olundu; bu səsləri mənim bütpərəst harpuncum çıxarırdı; ya dua edirdi, ya da duaya oxşar bir surə oxuyurdu, bu zaman ağız-burnunu da eybəcər şəkildə əzib-büzürdü. Nəhayət, alovu söndürdü, buxarıdan bütü saymazyana çıxartdı və ovçu vurduğu meşə cüllütünü heybəsinə qoyurmuş kimi, yenə gödəkcəsinin cibinə dürtdü.
Bütün bu müəmmalı hərəkətlər mənim həyəcan və təşvişimi yalnız artırırdı; təsvir olunan işgüzar əməliyyatların sonunun yaxınlaşdığını görüb anladım ki, indi harpunçu şamı ya söndürəcək, ya da söndürməmiş mənim yatdığım çarpayıya girəcək və başa düşdüm ki, işıq sönməmiş bu ovsundan çıxmalıyam. Lakin o, çarpayıya girməmiş daha bir qorxulu iş baş verdi; harpunçu stolun üstündən tomaqavkı götürdü və bir müddət sapına baxıb, onu şamın alovuna tutdu, sonra tomaqavkın küpünü ağzına alıb, havaya xeyli tüsü buraxdı. Şam dərhal söndü; bu vəhşi hannibal ağzında tomaqavk düz mənim çarpayıma tullandı. Daha özümü saxlaya bilməyib dəhşətdən bağırdım, o isə təəccübünü adi bir səslə bildirdi və məni əli ilə yoxlamağa başladı.
Dilim topuq vura-vura nəsə dedim, heç özüm də bilmədim nə dedim; divara tərəf geriyə sıçradım, başladım ona lənət oxumağa. Mənə tərəf gəlməsini istəmirdim, şamı yandırmaq üçün fürsət axtarırdım. Lakin onun boğaz səsləri və cavablarından bildim ki, o mənim sözlərimi o qədər də başa düşmür. Nəhayət, harpunçu donquldandı:
- Sən kimsən, lənət şeytana? Səsini... çıxartmırsan... Az qala səni. öldür...müş-düm...
O bu sözləri deyərkən, közərmiş tomaqavk qaranlıqda əyri-üyrü cizgilər cızdı.
- Ağa! Heyyy, cənab Piter Tabut! Allah xətrinə, mənə kömək edin! - deyə qışqırdım. - Heyy, gözətçi, hardasan? Allah, allah, sən özün kömək ol! Heyy, ağa! Kömək edin!
- De görüm... səəəə.... kim... Kim səəəən?... yoxsaaaa.... öldürrrrr... - hannibal bağırdı, tomaqavkı da yuxarı elə qaldırdı ki, ondan qığılcımlar səpələndi və az qala, yorğan-döşəyim od tutub yanacaqdı. Lakin elə bu vaxt bəxtimdən otağa əlində şam tutmuş hotel sahibi daxil oldu və mən özümü onun üstünə atdım.
- Sakit ol, qorxma, - deyə o bic-bic güldü,- bizim dostumuz Kvikeq sizə xətər yetirməz...
- Buraxın bu hoqqanı... Nə gülürsünüz? - deyə bağırdım.- Mənə nə üçün demədiniz ki, bu harpunçu, lənət şeytana, hannibaldır?
- Düşündüm ki, siz özünüz biləcəksiniz. Axı sizə demişdim ki, o, kəllə alveri ilə məşğul olur... Boş yerə həyəcanlanmayın... Qorxub eləməyin, sakitcə yıxılıb yatın. Heyy, Kvikeq, bura bax, bu adam səninlə... birlikdə... yatacaq... Qandın? Adam burda... birlikdə... səninlə... yatacaq...
Kvikeq donquldandı:
- Mənimm... çarpayım... çoxxxxx... yer... başa düşdüm...- trubkasından tüstü buraxa-buraxa əlavə etdi: - Gəl... gir... yerinə...- ədyalı götürüb mənə göstərdi. Doğurdan da, bunu nəinki nəzakətlə etdi, hətta mənə əsl qonaqpərvər nəvazişi göstərdi. Bir anlıq durub ona baxdım; bədəni tatuirovkayla dolu olsa da, təmiz, qəşəng hannibal idi. Bəs nə üçün mən bu qədər hay-küy qopardım? O da mənim kimi bir insandır, onun da məndən qorxa bilərdi. Sərxoş xristianla yatmaqdansa, ayıq hanniballa yatmaq daha yaxşıdır.
- Cənab, - deyə hotel sahibinə müraciət etdim, - xahiş edirəm ona deyin ki, baltasını, ya trubkasını, bilmirəm nə adlanır, gizlətsin, məndən uzaq eləsin. Qısası, ona deyin ki, tənbəki çəkməsin, onda mən yataram. Mən yataqda tənbəki çəkən adamı xoşlamıram. Bu, təhlükəlidir, mənim isə sığortam yoxdu...
Mənim xahişim Kvikeqə çatdırıldı və o da dərhal buna əməl etdi; sonra yenə nəzakətlə məni yatağa dəvət etdi və özü də künc tərəfə qısıldı; bununla demək istədi ki, narahat olma, mənim heç ayağım da sənə toxunmayacaq.
- Gecən xeyrə, cənab, gedə bilərsiz...- hotel sahibinə dedim.
Mən yatağa girib yuxuya getdim; ömrümdə belə daş kimi yatmamışdım.


Dördüncü Fəsil
Yorğan
Səhər yuxudan ayılanda gördüm ki, Kvikeqin nəvazişli əlləri mənim üstümdədir, elə bil onun arvadıyam, məni qucaqlamışdı. Bizim yorğan quramaydı- müxtəlif rəngli kvadrat və üçbucaqlı güllərlə toxunma bir ədyal idi; onun əli bu ilməli, naxışlı və hər tərəfində xüsusi bəzəkləri olan yorğanın üstündəydi və mənə elə gəldi ki, bu əl dəniz səyahətlərində tez-tez günəş şüaları altında qaldığından yorğanın özü kimi bəzək-düzəklidir; doğrusu, gözlərimi açanda gördüm ki, bu naxışlar və onların tonu biri-birinə qarışıb və üstümdəki ağırlıqdan hiss etdim ki, Kvikeq məni qucaqlayıb.
Qəribə hisslər yaşadım, indi çalışaram bu hissləri təsvir edim. Yadımdadı, uşaq olanda, bir dəfə mənimlə belə bir hal baş vermişdi; bu nə idi - şirin bir xəyal, yoxsa gerçəklik? Bunu hələ də özüm üçün aydınlaşdıra bilmirəm. Bu hadisə belə baş vermişdi: yadımda olan budur ki, mən nadinclik edib buxarının borusuyla dama dırmaşmağa cəhd göstərdim; özümü bir neçə gün qabaq bizə gələn boru təmizləyən adam kimi göstərmək istəyirdim. Həmişə məni danlayan və sam yeməyi vermədən yatağa göndərən analığım məni bacadan dartıb çıxartdı və yatmağa göndərdi. Lakin həmin gün dünyanın ən uzun günüydü - 21 iyun. Gündüz saat iki olardı. Bu vaxtı nə yatmaq? Bu, mənim üçün dəhşətli bir iş idi. Lakin nə etmək olardı? Pilləkənlərlə qalxdım üçüncü mərtəbədıə yerləşən yatağıma; asta-asta soyundum, acı bir ah çəkib girdim yerimə. Mən uzanıb məyus-məyus saatı hesablayırdım; düz on altı saat yatmalıyam, sonra durmalıyam. On altı saat yataqda qalmaq olar? Elə bu fikirlə başladı belim sızıldamağa. Bayırda günəşli hava vardı; pəncərədən günəş şüaları düşür, küçədən minik arabalarının gurultusu eşidilir, bütün evdən isə şən əhval-ruhiyyəli səslər gəlirdi. Hiss edirdim ki, mənim əhvalım anbaan pisləşir və nəhayət, yataqdan durub geyindim; corablarımı ayağıma keçirib sakitcə pilləkəndən aşağı endim, analığımı aradım; mən özümü qəfildən onun ayaqları altına atdım və başladım yalvarmağa; qoy məni ayaqları ilə təpikləsin, mən hər bir cəzanı çəkməyə razıyam, bircə yataqda uzun müddət qalmayım; bu, dözülməzdir. Lakin analığım yaxşı və ağıllı qadın idi; məni geri, öz otağıma qaytardı; beləliklə, mən orda bir neçə saat uzandım, yatmadım; özümü əvvəlkindən daha pis hiss eləməyə başladım; hətta bundan əvvəlki müsibətli günlərimdəkindən də pis hiss etdim özümü. Daha sonra yuxuya getdim, heç nədən xəbərim olmadı; lakin birdən, yarıyuxulu vəziyyətdə yavaş-yavaş gözlərimi açdım - bundan əvvəl pəncərəmdən günəş şüaları düşən otağım zülmətə qərq olmuşdu. Bütün bədənim əsməyə başladı; mən heç nə görmürdüm və heç nə eşitmirdim; amma hiss edirdim ki, kiminsə çəlimsiz əli ədyalın üstündədir. Və hansısa heyrətamiz, əcayib, sakit bir kabus gözümə göründü: o, düz mənim çarpayımın yanında oturmuşdu; mənə elə gəldi ki, uzun müddət, bütöv bir əsr yatmışam; məni dəhşətli bir vahimə basmışdı, qolumu belə tərpədə bilmirdim; lakin bununla belə hiss edirdim ki, bir balaca qolumu tərpətsəm, bütün pis ruhlar, qarabasmalar çıxıb gedəcək. Nəhayət, bu qarabasmalar xəbərsiz-ətərsiz məni tərk etdi; səhər yuxudan duranda yenə təşviş içində onu yadıma saldım; günlər, həftələr, aylar gəlib keçirdi, amma mən o kabusu unuda bilmirdim, bu sirrin nədən ibarət olduğunu anlamaq üçün əzab çəkirdim. Allaha and olsun, mən elə bu günün özündə də onun nədən ibarət olduğunu anlaya bilmirəm.
Hə, deməli, əgər qorxunu kənara atsaq, mən öz əlimin üstündə o çəlimsiz əli hiss etdiyim zaman nə duymuşdumsa, indi də bax belə bir duyğu yaşadım; Kvikeqin bütpərəst əlinin mənim üstümdə olmasını görüncə eynilə uşaqlıqda yaşadığım həmin anları yaşadım. Lakin səhər açıldıqca mən gecəki hadisələri daha ayıq başla yadıma salmağa başladım; başa düşdüm ki, mən necə bir çətin, həm də komik vəziyyətdəyəm. Kvikeqin əlini üstümdən çəkməyə çalışdım, lakin o yuxulu-yuxulu məni bərk-bərk qucaqlamışdı; sanki bizi biri-birimizdən ölüm ayıra bilərdi. Mən onu oyatmağa çalışdım:
- Kvikeq!- deyə səslədim. Lakin cavabında o xoruldadı. Mən böyrü üstə çevrildim, elə bil çiynimdə ağır bir yük vardı; birdən nəsə məni yüngülcə çırmaqladı. Ədyalı üstümdən tullayıb gördüm ki, harpunçu böyrünə qoyduğu tomaqavkla yatıb; bu əşya sivri üzlü o qara körpəyə bənzəyirdi. Belə de, düşündüm, günün günorta çağı uzanıb hannibal və onun tomaqavkı ilə birlikdə yatasan, özü də özgə bir yerdə!
- Kvikeq! Sən Allahın, oyan!
Nəhayət, qıvrılıb onun qucağından qurtuldum; məndən qəribə bir bağırtı qopdu və o, səksəkə içində əlini çəkdi, elə bil Nyufaundlənd itiydi, sudan çıxıb çırpındı; Kvikeq hövlnak durub çarpayıda oturdu, durna balığı kimi gözlərini ovuşdurub mənə zilləndi; sanki məni indi görürdü və başa düşməyə çalışırdı ki, bura hardan gəlib çıxmışam; sonra baxışları yavaş-yavaş istiləşdi, yəni məni artıq tanıdığını hiss etdim. Mən hələ yataqdan durmamışdım, sakitcə onu müşahidə edirdim, ondan daha heç bir təhlükə, yaxud qorxu görmürdüm; buna görə də bu heyrətamiz varlığa daha diqqətlə baxmaq istəyirdim. Nəhayət, mənim kim olduğumu anladı və hiss etdim ki, mövcud vəziyyətlə barışmalı oldu; Kvikeq yataqdan döşəməyə hoppandı və mənə də işarə elədi ki, o, geyinib ilk olaraq otağı tərk edəcək, bundan sonra otağın sahibi kimi mən tənha qala bilərəm. Hə, Kvikeq, düşündüm, bu, mövcud vəziyyətdə ən yaxşı nəzakət formasıdır. Düzü, nə deyirsiniz deyin, kobud insanlarda nəsə anadangəlmə məxsusi bir nəzakət forması olur; onların incə və ədəbli olmasına adam heyrət edir. Kvikeq barədə ona görə bu rəyə gəlirəm ki, mənə qarşı xeyli mərifət və iltifat göstərdi, mən isə ona qarşı bir qədər ədəbsizlik etdiyimi boynuma alıram: məsələn, yataqda uzana-uzana onun hərəkətlərinə göz qoyurdum, üst-başını necə qaydaya salmasına baxırdım, hədsiz maraq mənim bütün ədəb meyarlarımı üstələmişdi. Axı Kvikeq kimi adamı hər gün görmürük; bu adam və onun hərəkətləri də mənim diqqətli müşahidələrimə layiqdir.
O, qunduz xəzindən olan şlyapasının böyürlərini dikəltdi, sonra başına qoydu, şalvarını geyinməmiş başmaqlarını aradı. Allaha and olsun, bilmirəm nə üçün belə edirdi, sonra əlində başmaqlar, başında da şlyapa çarpayının altına girdi; onun hıqqanmasından bildim ki, orda ayaqqabılarını geyinir; mən heç bir yerdə oxumamışam ki, adam ayaqqabılarını gizlincə geyinsin. Bu Kvikeq, görürsüz də, keçid dövrünün varlığıdır; nə ondandı, nə bundan. O elə bir mühitin yetirməsiydi ki, qabalığını qeyri-adi vasitələrlə ortalığa qoymalıydı; təhsili hələ natamam idi, təzəcə başlamışdı oxumağa. Əgər bir qədər oxuyub təhsil görsəydi, çox güman ki, ayaqqabıları ilə beləcə əlləşməzdi; digər tərəfdən, o qaba olmasaydı, ayaqqabısını çarpayı altında geyinməzdi. Nəhayət, o, başında şlyapa çarpayı altından çıxdı; şlyapası lap gözlərinə qədər pərçimlənmişdi. Kvikeq axsaya-axsaya otaqda gəzişməyə başladı. Ayaqqabısı cırıltılı səslər çıxarırdı. Görünür, öküz dərisindən tikilmiş hələ nəm olan bu başmaqlara öyrəşməmişdi, üstəlik də, səhərin soyuq havası onun ayaqlarını sıxırdı.
Bizim pəncərədə pərdə yox idi; otağımız dar dalanın o tərəfindəki evdən əl içi kimi görünürdü; ayağında başmaqlar, başında isə şlyapa Kvikeq mənasız varlıq kimi görünürdü; mən onu başa salmağa çalışdım ki, əyin-başını, heç olmasa, şalvarını mümkün qədər tez geyinsin. O mənim sözlərimə diqqətlə qulaq asdı, sonra əl-üzünü yumağa başladı. Həmin gün səhər onun yerinə hər hansı bir xristian olsaydı, üzünü yuyardı, qəribədir ki, Kvikeq sinəsini, çiyinlərini və əllərini yudu, sonra jiletini geyindi, sandığın üstündə əl-üz yumaq üçün qoyulmuş ləyəni götürdü, sabunu su ilə dolu ləyənin içinə tulladı, sonra yanaqlarını sabunladı. Mən gözləyirdim ki, o hardansa ülgüc çıxardıb üzünü qırxacaq, lakin harpuncu çarpayının küncündəki harpunu götürdü, uzun taxta saplağını ayırdı, onun tiyəsini qınından çıxartdı, iti tiyəni bir neçə dəfə ayaqqabısının altına sürtdü, sonra divarın dibindəki sınıq güzgünün qabağında dayanıb, cəld hərəkətlərlə üzünü qırxmağa başladı, daha doğrusu, üzünü harpunlamağa başladı. Hə, Kvikeq, məncə, sən Rocerin birinci dərəcəli ülgüclərindən əntiqə yararlanırsan. Sonralar mən bu əməliyyata görə o qədər də təəccüblənmədim; çünki öyrəndim ki, harpunları əla keyfiyyətli poladdan hazırlayırlar, onların uzun və dümdüz tiyələri yaman iti olur.
Çox keçmədi ki, Kvikeqin geyim-keçim mərasiminin sonrakı prosedurları da bitdi; o, uzun losman buşlatını geyinib marşal əsasıtək əlində tutduğu vəfalı harpunuyla birlikdə ağayana-ağayana otaqdan çıxdı.




Beşinci fəsil
Səhər yeməyi
Mən dərhal onun dalınca bufetə düşdüm, xımır-xımır gülümsəyən sahibkarla mehribancasına salamlaşdım. Ötən gecəki hadisə zamanı mənimlə bir qədər əylənsə də, ona qarşı kin-küdurətim yox idi. Hərdən ürəkdən gülə bilmək gözəl şeydi. Ancaq heyif ki, belə hallar az-az olur. Bundan başqa, əgər bir adam öz personası ilə onunla zarafat etmək üçün material verirsə, onda qoy çəkinib eləməsin, qoy həmin adam özünü bütünlüklə bu işə həsr etsin. İnandırım sizi, zarafat olunası adam siz düşündüyünüzdən də əhəmiyyətli adamdır.
Bufetdə ötən gecə gələn müsafirlər vardı; mən dünən onları görməmişdim. Hamısı demək olar ki, balina ovlayan gəmidən düşmüşdü: kapitanın birinci, ikinci, üçüncü köməkçiləri, gəmi təmirçiləri və dəmirçiləri, harpuncular, avar çəkənlər. Qarabuğdayı, əzələli, üzlərini tük basmış matroslar səhərin gözü açılan kimi xalat əvəzinə buşlatlarına bürünüb gəlmişdilər bufetə.
Matroslardan hansının sahilə nə vaxt çıxdığını çox asanlıqla müəyyən etmək olardı; məsələn, bu cüssəli cavanın yanaqları günəş şüalarının bəs qədər yandırdığı arnudu xatırladır; bu yanaqlardan elə bil meyvə qoxusu gəlir; çox yox, cəmi üç gün bundan qabaq Hindistandan qayıdıb. O birisi isə, yanındakını deyirəm, onun kimi əsmər deyil - elə bil qırmızı ağac parçasıdır. Üçüncünün sifətində hələ tropik günəşin izləri qalıb, lakin indi bir qədər solğundu; şübhəsiz, bu adam bir neçə həftədir sahildədir. Lakin Kvikeqin yanaqlarıyla heç bir kəsinki müqayisəyə gəlməz; onun sir-sifəti müxtəlif rəngli zolaqlarla doluydu; And dağlarının qərb yamacları kimiydi, sanki onun üzündə bütün iqlim zonalarının naxışları cəmləşmişdi.
- Heyyy! Yemək hazırdı!- nəhayət hotel sahibi qapıları taybatay açıb hamını çağırdı; biz qonşu otağa keçib səhər yeməyinə başladıq.
Deyirlər, dünyagörmüş adamlar digərlərindən təbii maneraları ilə fərqlənirlər, özlərini hər hansı bir mühitdə itirmirlər. Lakin bu, həmişə belə olmur: məsələn, Yeni İngiltərədən olan böyük səyahətçi Ledyard və şotlandiyalı Munqo Park qonaqlıqda özlərini tamamilə itirərmişlər. Ola bilsin ki, itlərin qoşulduğu kirşələrdə ucsuz-bucaqsız Sibirə səyahət etmiş Ledyard, yaxud qara Afrikanı qarış-qarış tənha gəzib dolaşan zavallı Munqo qəhrəmanlıq göstəriblər; lakin yenə deyirəm, belə şücaətlər dünyanın incəliklərini görmək üçün ən yaxşı vasitə də deyil. Hər halda, bu məsələ çox incə məsələdir.
Bu mülahizələr nədən ortaya çıxdı? Biz səhər yeməyinə başlayanda mən özümü balina ovu haqqında şücaətli hekayətlər eşitməyə hazırlamışdım; təəccüblü olsa da, hamı susurdu. Bundan başqa, hamıda elə bil pərişanlıq görüntüsü sezilirdi. Hə, hə, beləydi! Mənim yanımda dəniz canavarları oturmuşdu; onlardan çoxu qorxu-zad bilmədən açıq dənizdə nəhəng balinalar ovlamışdı; onlar əcayib və qorxulu dəniz heyvanlarıyla ölüm-dirim savaşı aparmış, qələbə çalmışdılar; burda onlar birlikdə səhər yeməyi süfrəsi arxasında oturmuşdular - hamı eyni sənətin sahibiydi, eyni zövqə malik idi; onlar biri-birlərinə elə cürətsiz baxırdılar ki, deyirdin bəs, Yaşıl Dağlardakı qoyun damlarından başqa heç yeri görməmişlər. Qəribə paradoksal mənzərəydi: utancaq ayılar, cəsarətsiz balina ovçuları!
Mənim Kvikeqimə gəlincə, deyim ki, o da həmin adamların arasında oturmuşdu; bilmirəm təsadüfdən idimi, ya yox, baş tərəfdə oturmuşdu; buz kimi soyuq və təmkinliydi. Yəqin ki, onun maneraları çox da yaxşı deyildi; hətta onun ən çılğın pərəstişkarı belə riyakarlıq etmədən harpunun yemək məclisinə gətirilməsinə bəraət qazandırmazdı; Kvikeq harpununu düz stolun yanına çəkmişdi və yanında oturanların başı üzərindən stol boyu uzadıb onun iti tiyəsi ilə bifşteksləri qabağına çəkirdi. Lakin qeyd edim ki, o bunu soyuqqanlılıqla edirdi; axı hər kəs bilir ki, əksər adamların gözündə təmkinli olmaq kübar nəzakət qaydalarına uyğundur.
Biz Kvikeqin digər qəribəliklərini sadalamayacağıq; onun isti bulka və kofedən necə incəliklə imtina etməsindən və bütün iştahını yalnız bifşteksə verdiyindən də danışmayacağıq. Yalnız onu demək kifayətdir ki, səhər yeməyi bitəndən sonra mən bayıra çıxıb gəzməyə gedəndə, o hamıyla bərabər istirahət otağına keçdi, öz trubkasını-tomaqavkını yandırdı; vəfalı papağı başında, səhər yediklərini həzm edə-edə sakitcə trubkasını sümürməyə başladı.

Altıncı fəsil
Küçə
Əgər Kvikeq kimi əcəib adamı mədəni bir şəhərdə ilk dəfə görəndə xeyli təəccüblənsəm də, gündüz Nyu Bedford şəhərinin küçələrində gəzərkən bu təəccübüm dərhal yoxa çıxdı.
Bu iri liman şəhərinin sahil körpülərinə yaxın küçələrində demək olar ki, dünyanın hər yerindən gəlmiş ən qəribə və təsvirəgəlməz adamları görmək olardı. Hətta Brodvey və Çestnat küçələrində belə bəzən qorxmuş amerikalı ledilərini Aralıq dənizi matroslarının itələdiklərinin şahidi olarsan. Recent küçəsində arabir hindu və malay matrosları görünür, Bombeydə isə çox vaxt yerlilər yankilərdən hürkürlər. Amma Nyu Bedford hamısını – Uoter və Uoppinq küçələrini də üstələyir. Bu küçələrdə daha çox adi dənizçiləri görmək olar; Nyu Bedfordda isə əsl hanniballar döngələrdə durub naqqallıq edirlər. Onlara heyrətlə baxmayasan, neyləyəsən?
Lakin Fici, Tonqatoboarr, Erromanqoan, Pannancian, Briccian adalarının sakinlərindən və buradakı küçələri gəzib dolaşan balina ovculuğu sənayesinin yoldan ötənlərin diqqətini cəlb etməyən kobud nümayəndələrindən başqa, biz Nyu Bedfordda daha maraqlı, daha gülməli mənzərələri müşahidə edə bilərik. Vermon və Nyu Həmpşirdən buraya hər həftə yeni insan dəstəsi gəlir; onlar balina ovçuluğunun şan-şöhrətinə çatmaq arzusu ilə yanırlar, əsasən cavan, qolugüclü oğlanlardır, öz baltalarını harpunlarla əvəzləmək istəyən dünənki meşəqıranlardır. Bu cavanlar gəldikləri Yaşıl Dağlar kimi yaşıldılar; bəzən adama elə gəlir ki, bunlar elə təzəcə yumurtadan çıxıblar. Məsələn, bax o oğlan, ciddi görkəmlə tindən çıxan oğlanı deyirəm; başında qunduz dərisindən papaq var, mundirinin dal ətəyi də qaranquş quyruğuna bənzəyir, amma matros kəməri bağlayıb, hələ üstəlik xəncərini də belinə taxıb. Ora bax, biri də gəlir, əynində sukeçirməyən plaşı var, üstündən də mantiya salıb.
Şəhər modabazı ilə ot biçini zamanı əlinə maral dərisindən əlcək geyinən (guya əlini günvurmadan qoruyur) kənd modabazı heç vaxt müqayisəyə gəlməz. Əgər həmin o kənd modabazının beyninə seçilmək, yaxud şəhərdə karyera qurmaq, yaxud da elə balina ovlayan gəmiyə düşmək istəyi girdi, siz onda bu adamı müçahidə edin, görün o, limanda nə hoqqalar çıxarır! Özünə matros geyimi sifariş verərkən jiletin düymələrinə mütləq dəbdə olan zınqrovlar qoyacaq və öz parusin şalvarına isə üzəngi vurulmasını tələb edəcək. Təəssüf! Avam kənd camaatı! Bu üzəngilər elə ilk küləkdən xıncım-xıncım olur; bəs sənin o zınqrov və üzəngilərin şiddətli fırtınaya düşsə, onda neyləyəcəksən, hə?
Bununla belə, elə düşünməyin ki, bu şanlı şəhərin sakinləri yalnız harpunçular, hanniballar və kənd avamlarından ibarətdir; heç də belə deyil, Nyu Bedford əslində çox heyrətamiz şəhərdir. Əgər biz, balina ovçuları, olmasaydıq, bu yerlər yəqin ki, indi də Labrador sahilləri kimi acınacaqlı vəziyyətdə qalardı. Şəhər kənarında, sahildən bir qədər aralı olan yerlər indi də lüt-üryandır; burda elə yerlər var ki, adam görəndə lap vahimələnir. Lakin şəhərin özü gözəldir, demək olar ki, bütün Yeni İngiltərəni gəzsən belə gözəl şəhər tapa bilməzsən. Əsl zeytun yağının vətənidir, əlbəttə, Kanaandan sonra; bura həm də taxıl və şərabın məskənidir. Amerikanın heç bir yerində Nyu Bedforddakı kimi şahanə evlər, parklar və dəbdəbəli bağlar tapa bilməzsən. Bunlar hardandı belə? Vulkan püskürməsindən sonra yaranmış yoxsul bir şəhərdə bunlar necə əmələ gəlib?
Gedin bu şəhərin dəmir çərçivələrinə yaxşı-yaxşı baxın, onların içindəki çubuqlar sanki harpun kimi əyilib; o birilərinə - hündür villanın ətrafındakı çərçivələrə baxın, onda yuxarıdakı suala cavab taparsınız. Bütün bu səliqəli, yaraşıqlı binalar, dəbdəbəli bağlar buralara Atlantik, Hind və Sakit okeandan gəlib çıxıblar. Bütün bunları bir zaman balina ovçuları dənizin dibindən çıxarıb buraya gətirmişlər. Belə bir şücaəti heç herr Aleksandr da göstərə bilməz.
Deyirlər, Nyu Bedfordda atalar qızlarına cehiz kimi balina verirlər, qardaş və bacı qızlarına isə delfin hədiyyə edilir; Nyu Bedforda gedin, əsl dəbdəbəli toya baxın; deyirlər orda, o varlı adamların hər birinin evində balina yağı ilə dolu iri çənlər anbarı var və hər axşam burda insan boyundan uzun olan spermasetli şamlar yanır.
Yayda şəhər xüsusilə gözəl olur, elə bil ağcaqayın meşəsinə düşmüsən - yaşıl və qızılı xiyabanlar göz oxşayır.
Avqust ayında isə qalın şabalıdlar yoldan keçənlərin başları üstündə çətir kimi açılır. Bütün Nyu Bedfordda çılpaq qaya parçaları üstündə gülüstan yaradılıb.
Hələ Bedfordun qadınlarından danışmıram! Onlar elə öz zərif əlləri ilə əkdikləri qızıl gül kimi açırlar. Lakin qızıl güllər yalnız yayda çiçəkləyirlər, qadınların yanaqları isə qərənfil kimi ilboyu yanır, elə bil göyün yeddinci qatında günəş gülümsəyir sənə. Belə bir gül selinə dünyanın heç bir yerində rast gəlməzsən, əlbəttə, bircə Salemdən başqa; eşitmişəm Salemdə cavan qızların nəfəsindən müşk ətri gəlir və matroslar dənizdə, sahildən bir neçə mil uzaqda olarkən belə öz sevgililərinin ətrini bu müşkə görə tanıyırlar, elə bil sahildəki puritan evlərə yox, ətirli Molukka adasına gedirlər.

Yeddinci fəsil
Kilsə
Bedfordda balina ovçuları üçün kiçik bir kilsə də var, Hind okenanına, yaxud Sakit okeana çıxan balıqçılar səfərdən qabaq hərdənbir bazar günləri bura gəlirlər; mən də hər ehtimala qarşı kilsəyə getdim. İlk səhər gəzintisindən qayıdıb bir qədər dincəldikdən sonra yenidən küçəyə çıxdım; yalnız buna görə ki, həmin o kilsəyə gedim. Səhərki aydın, günəşli, soyuq havadan əsər-əlamət qalmamışdı, hava tamam dumanlıydı, sulu qar yağırdı. “Ayı dərisi” adlanan tüklü gödəkçəmi geyinib çölə çıxdım və şiddətli borana düşdüm. Az sonra kilsəyə girdim, içəridə adam az idi; bir neçə dənizçi, bir-iki matros arvadı və dul qadın vardı.
Kilsənin içində dərin bir sükut hökm sürürdü; sükutu arabir bayırdakı boranın vıyıltısı pozurdu. Belə görünürdü ki, hər kəs biri-birindən məqsədli şəkildə aralıda oturmuşdur, sanki hər kəsin kədəri özünə aid idi və onu hər kəs içinə salıb təklikdə yaşamaq istəyirdi. Keşiş hələ gəlməmişdi. Kişi və qadın ziyarətçilər sanki lal adacıqlar kimi oturub kilsənin qara haşiyəli mərmər divarlarına tamaşa edirdilər. Kilsə divarlarının üstündə təxminən bu sözlər yazılmışdı (sitatların dəqiqiliyinə zəmanət vermirəm):
1836-CI İL NOYABRIN 1-DƏ, PATAQONİYA SAHİİLƏRİNDƏKİ ADANIN YAXINLIĞINDA ON SƏKKİZ YAŞINDA HƏLAK OLMUŞ CON TALBOTUN XATİRƏSİNƏ
BU XATİRƏ DAŞI ONUN BACISINDAN YADİGAR OLARAQ DÜZƏLDİLİB
31 DEKABR 1839-CU İL
SAKİT OKEAN SAHİLLƏRİ YAXINLIĞINDA BALİNA OVUNDA HƏLAK OLAN “ELİZA” GƏMİSİNİN HEYƏT ÜZVLƏRİ – ROBERT LONQ, UİLS ELLERİ, NATAN KOLEMAN, VALTER KƏNNİ, SET MEYSİ VƏ SAMUYEL QLEYQİN XATİRƏSİNƏ
MƏRMƏR LÖVHƏ ONLARIN SAĞ QALAN DOSTLARI TƏRƏFİNDƏN QOYULUB

MƏRHUM KAPİTAN EZEKİL HARDİNİN XATİRƏSİNƏ
YAPONİYA SAHİLLƏRİNDƏ 3 AVQUST 1833-CÜ İLDƏ ÖZ YELKƏNLİ GƏMİSİNDƏ BALİNA TƏRƏFİNDƏN ÖLDÜRÜLMÜŞDÜR
DUL QALMIŞ ARVADINDAN XATİRƏ LÖVHƏSİ

Mən şlypamın və gödəkçəmin üstündəki sulu qar dənəciklərini çırpıb qapının ağzında oturmuşdum və ətrafa göz gəzdirirdim; birdən təəccüblü də olsa Kvikeqi gördüm. Bu təntənəli şəraitdə o da ətrafa diqqətlə göz qoyurdu; baxışlarında inamsız bir maraq ifadəsi vardı. Bu çöl adamı mənim gəlişimi görən yeganə ziyarətçi oldu; o burda oxumağı bacarmayan yeganə adam olduğu üçün divardakı xatirə lövhələrindəki yazıları da oxumağa girişmədi.
Bu kiçik kilsəyə gələnlər arasında adları mərmər lövhələrə həkk olunmuş dənizçilərin qohumları vardımı? Bunu deyə bilməzdim. Lakin dənizdə o qədər bədbəxt hadisə olur ki, bura gələn qadınlar geyimlərindən daha çox öz çöhrələrində həmin müsibətləri gətirmişdilər. Mən qəti inamla deyə bilərəm ki, bura gələn adamların qəlbindəki yaralar o soyuq lövhələrə baxdıqca təzədən sızıldayırdı.
Eheyy! Siz, yaşıl otlar altında əzizi basdırılan adamlar, bax bu gül-çiçək arasında durub indi deyə bilərsinizmi ki, burda mənim sevdiyim adam yatıb! Siz bu ürəklərin necə iztirab çəkdiyini bilməzsiniz! Bu hüznlü mərmər lövhələrin altında heç bir cənazə yoxdur! Bu soyuq xatirə yazıları necə də inləyir! Burda necə də ölü bir boşluq var! Naməlum en dairələrində həlak olan və dəfn olunmayan adamların ruhu üçün yazılmış bu sətirlərdə bir allahsızlıq var! Bu lövhələrin də yeri bura deyil, Elefant mağarasıdır!
Bizim ölülər əhalinin hansı siyahıyaalınmasına daxildir? Nə üçün hər yerdə belə bir zərbməsəl işlədirlər: məzarlar laldı, onlar Qudvin qumlarından da çox sirr saxlayırlar. Dünən o dünyaya köçmüş insanın adı qarşısında niyə belə əhəmiyyətli sözlər yazırıq, ancaq uzaq Hindistan sularında üzən adamlardan belə sözləri əsirgəyirik? Nə üçün sığorta şirkətləri cəsurların ölümündən sonra külli miqdarda məbləğ ödəyirlər? Milyon illər bundan qabaq həyatını itirmiş qədim Adəm indi hansı əbədi məkanda ümidsiz, iflic və ölü vəziyyətdə uzanıb? Necə izah etmək olar ki, əbədi rahatlığa qovuşan adamlar üçün biz beləcə ümidsiz-ümidsiz ağlayırıq? Nə üçün bütün dirilər ölən hər şeyi susdurmağa çalışırlar? Bəs tabutun içindən gələn taqqıltı niyə bütün şəhəri dəhşətə gətirir?
Bütün bu sualların dərin bir mənası da var.
Lakin inam qəbirlər arasında qidalanan çaqqal kimidir və o hətta bu ölü şübhələrdən belə həyatverici ümid əldə edir.
Nantuketə səfərim ərəfəsi belə bir boranlı gündə bu mərmər lövhələrdən, məndən əvvəl balina ovuna getmiş adamların acı taleyi barədə hüznlü və kədərli yazılardan aldığım təəssüratların məndə hansı hisslər doğurduğunu anlamaq çətin deyil. Hə, İzmail, ola bilsin ki. səni də belə aqibət gözləyir. Lakin bir azdan yavaş-yavaş əhvalım düzəldi. Axı gəmi ilə üzmək və balina ovuna çıxmaq, sadəcə, maraqlıdır və uğur qazanmaq üçün yaxşı fürsətdir; allah qoysa, qəzaya düşmüş velbot əmək haqqımı artırmadan mənə ölməzlik bəxş edəcək. Bu bir həqiqətdir ki, balina ovçuluğunda ölüm adi haldır; çox qısa bir anda qarmaqarışıq vəziyyət olur, heç gözünü də qırpa bilmirsən, bir də görürsən artıq Əbədiyyətə qovuşmusan. Yaxşı, nə olsun axı, bəs sonra? Düşünürəm ki, biz burada Həyat və Ölüm məsələsini qarışdırırıq. Məncə, mənim kölgəm ki, var bu yer üzündə, elə o da mənim əsl mahiyyətimdir. Fikrimcə, mənəvi, ruhi hallara baxanda biz suyun içindən günəşi izləyən ilbizə bənzəyirik; ilbiz hesab edir ki, bu lilli su ən təmiz havadır. Mənə elə gəlir ki, mənim bədənim sadəcə mənim ən yaxşı varlığımın hansısa çöküntüsüdür. Əslində, deyirəm ki, kim istəyir mənim bədənimi götürsün, o - mənim deyil. Buna görə də mən Nantuketə getməyi alqışlayır, üç dəfə “urra” deyirəm; eşq olsun dəlmə-deşiyi olan zədələnmiş yelkənli gəmiyə! Eşq olsun əzilmiş kəlləyə! Mənim ruhumu heç Yupiterin özü də sındıra bilməz!


Səkkizinci fəsil
Yepiskopun kafedrası
Az keçmədi ki, kilsəyə səliqəli görkəmdə və möhkəm bədən quruluşlu bir nəfər girdi; içəridəkilər dərhal bu adama sarı dönüb ehtiramlı baxışlarını ona zillədilər; küləyin həmləsindən qapı onun arxasınca çırpıldı və mən əmin oldum ki, bu hörmətli yaşlı adam keşişdir. Doğurdan da, bu, balina ovçularının dilincə desək, Mapl Ata idi; keşiş balıqçılar arasında məşhurlaşmışdı. Cavnlıqda dənizçi olub, özü də harpunçu, lakin artıq neçə illərdir ki, özünü Allaha xidmətə həsr edib. Mapl Ata sağlam qocadır və həmin günlərdə sərt qışı da dözümlə qarşıladı; onun sağlam qocalığı da elə bil tədricən çiçəkləyən gəncliyə keçir; üzündəki qırışların oyuqlarında yenicə doğan səhərin yüngül işartıları görünürdü, sanki fevral qarı altından yazın yaşıl otları boylanıb çıxmışdı. Onun tarixçəsini bilən adamlar üçün Mapl Ata çox maraq doğururdu, çünki onun müqəddəs görkəmində qeyri-adi əlamətlər peyda olmuşdu. Bu əlamətlər keçmişdəki ağır gəmi həyatından xəbər verirdi. O, içəri girəndə gördüm ki, çətiri yoxdur, əlbəttə, faytonla da gəlməmişdi, onun parusin şlyapasının qıraqlarından sulu qar damçıları axırdı; losman gödəkçələrinə oxşayan ağır brezent plaşı elə bil suyun ağırlığından yerə sürtülmüşdü. Buna baxmayaraq, o, şlyapa, plaş və qaloşlarını müvafiq qaydada soyundu və qapının ağzındakı asılqandan səliqəylə asdı; bundan sonra münasib ibadət libasıyla sakitcə kafedraya, yəni moizə oxduğu hündür yerə yaxınlaşdı.
Köhnə kafedraların əksəriyyəti kimi keşişin moizə yeri də çox hündürdəydi; belə bir hündürlükdə adi pilləkənlər bir qədər uzun olmalıdır ki, kilsənin onsuz da darısqal olan sahəsini qısaltmasın; görünür, Mapl Atanın məsləhəti ilə memar kafedranı pilləkənsiz tikmişdi, əvəzində isə böyürdən, gəminin göyərtəsinə qayıqdan qalxmaq üçün istifadə olunan asma pilləkənlərə bənzər bir nərdivan qurmuşdu. Balina ovlayan gəminin kapitanlarından birinin arvadı kilsəyə xeyriyyəçilik məqsədilə qırmızı yundan toxunmuş iki qəşəng, yoğun kəndir bağışlamışdı, həmin kəndirlər nərdivanın tutacaqlarıydı, nərdivanın özü isə üstdən burğuyla bərkidilmiş, qırmızı ağacın altından qətranlanmışdı; kiçik kilsənin ümumi mənzərəsində bütün bunlar münasibliyi təmin edir və heç də zövqsüz deyildi. Mapl Ata nərdivanın yanında bir anlıq ayaq saxladı və hər iki əli ilə tutacaqların sonundakı yun şarları bərk-bərk sıxdı, yuxarı boylandı, sonra nərdivanı əsl dənizçi kimi, eyni zamanda nizami qaydada qalxdı; elə bil öz gəmisinin dor ağacına çıxırdı.
Bu nərdivan əsl trapı xatırladırdı; adi kəndirlə bağlanmışdı, yalnız pillələr taxtadan idi və mən elə ilk baxışdan gördüm ki, belə bir qurğu gəmi üçün daha rahat ola bilər, amma kilsədə artıq görünür. Çünki heç gözləmirdim ki, kafedraya qalxan Mapl Ata təmkinlə dönüb arxaya baxacaq; göyərtəyə qalxqandan sonra tələsmədən əyilib nərdivanın pillələrini bir-bir dalınca yığdı; nərdivan onun dalınca göyərtəyə dartılmasaydı, kafedranı onun üçün balaca əlçatmaz Kvebek edə bilərdi.
Bir qədər qayğılandım və gördüklərim barədə, onların mənası barədə bir neçə dəqiqə dərindən düşündüm. Mapl Ata sadə və müqəddəs insan kimi hörmət qazanmışdı; buna görə də onun bu hərəkətlərinin ucuz populyarlıq əldə etmək məqsədi daşıdığını güman edə bilməzdim. Yox, əlbəttə, burda nəsə bir xüsusi məna olmalıydı, bundan başqa, burda hansısa bir gizli rəmz də ola bilərdi. Belə olan halda, keşiş bu hərəkətləri ilə bir müddət xarici aləmdən təcrid olunmağı və ruhla təkbətək qalmağı göstərmək istəmirdimi? Doğurdan da, əsl dindar adam üçün bu kafedra - şərab və ətin bitib-tükənməyən ehtiyatlarının daşıyıcısı olan kafedra - məğlubedilməz istehkamdır, Ehreynbreytşteyn tərəfindən qurulmuş bir qaladır, elə bir qala ki, divarlarında əbədi çeşmə qaynayır.
Bu protestant pastorunun əvvəlki dənizçi həyatından əxz elədiyi asma nərdivan yeganə qəribəlik deyildi; kafedranın arxasında iki tərəfdə qoyulmuş mərmər xatirə lövhələri arasındakı divarda böyük bir şəkil vardı: tənha gəmi fırtına ilə mübarizə aparır və fırtına gəmini düz qara sahil qayalarına sürükləyir, bu qayalar ağappağ ləpələrlə yuyulur. Səmada, üzən buludlardan yuxarıda, qara bulud topalarının üstündə isə günəşin xırda işartısı görünür; onun üstündə isə bir mələk var, gözlərini aşağı zilləyib. Bu mələyin işıqlı siması dalğalar qoynunda atılıb-düşən gəminin üstünə düşür; xırda gümüşü lövhəcikləri xatırladan işıqlı ləkələr Nelsonun batdığı “Viktoriya” gəmisinin göyərtəsinə salınmışdır.
Sanki o mələk deyir: “ Ah! Şanlı gəmi! Cəsur, şöhrətli gəmi! Möhkəm dur! Qoy sənin sükanın möhkəm dayansın! Axı uzaqdan günəş görünür, buludlar dağılır, indicə mavi üfüq görünəcək!”
Kafedranın özündə də dənizçi zövqünin izləri vardı; bu şəkil və nərdivan da onunla həmahəng idi. Qabaqdan panellə örtülmüşdü, sanki gəminin sivri burnunu xatırladırdı, qədim gəmilərin burnundakı burğuları xatırladan naxışlı çıxıntıya Bibliya qoyulmuşdu.
Bundan da mənalı nə ola bilər? Axı yer üzündə əzəldən moizəçinin kafedrası qabaqda olub, qalanları isə onun arxasınca gəlir; kafedra dünyanı öz arxasınca aparır. Bax, burda adamlar Allahın gözlənilən qəzəbinin - fırtınanın ilk əlamətlərini görürlər; gəminin burnuna fırtınanın ilk həmlələri dəyir. Burdan fırtınalar Allahına arxadan əsən külək diləyən ilk dualar yüksəlir. Əslində, elə dünya bir gəmidir, açıq okeanda naməlum sulara baş vuran bir gəmi! Moizəçinin kafedrası isə gəminin burnudur!


Doqquzuncu fəsil
Moizə
Mapl Ata yuxarı qalxdı və yumşaq, nəzakətli bir səslə kilsənin müxtəlif yerlərində oturmuş ibadətçilərə sıx oturmağı buyurdu:
- Siz, sol göyərtədikilər! Zəhmət olmasa, sağ tərəfə gəlin! Sağdakılar, sola bir qədər! Ortaya, ortaya sıxlaşın!
Skamyalar arasındakı keçidlərdən ağır matros çəkmələrinin gurultusu eşidildi, qadınların ayaqqabılarının yüngülcə taqqıltısı gəldi və kilsəyə yenə dərin sükut çökdü; bütün gözlər moizəçiyə dikilmişdi.
Keşiş bir qədər dinməzcə hərəkətsiz qaldı, sonra dizləri üstə çökdü, kafedranın burun hissəsində yekə əsmər ovuclarını sinəsində çarpazladı, yumulmuş gözlərini yuxarı qaldırıb dərin ehtiram və pərəstişlə dua oxumağa başladı; elə bil onun duaları dənizin dibindən gəlirdi.
Dualar bitdikdən sonra o, təntənəli bir səslə (sanki dumanda batan gəminin göyərtəsindən dəfn zənglərinin səsi gəlirdi) himn oxumağa başladı, sonra xorun son bəndinə çatınca yavaş-yavaş səsinin tonunu dəyişdi və duanı şən və cingiltili notlarla qurtardı:

Başımın üstündə heyvan arkası,
Qara qorxu kimi çiynimi əyib-
O nəhəng kabusun bir qabırğası.
Dənizin dibinə məni endirib,
Mən ölüm görürım, ölüm uduram,
Günəş yuxarıdan boylanır, gülür,
Dalğalar qoynuna şəfəq süzülür.
Od saçan cəhəngi açıldı, gördüm-
Sanki cəhənnəmin qucağındayam.
Orada bir yığın bədbəxt talelər
Dözülməz iztirab, əzab çəkdilər.
Qəm-kədər bürüdü bütün qəlbimi,
Allahı çağırdım elə bu anda.
Mən heç dualara layiq deyiləm...
Lakin mərhəmətli, rəhimli Allah,
Eşitdi duamı, vallah, eşitdi,
Yox etdi kabusu- o balinanı,
Qəlbimin zülməti əridi getdi.
Bir delfin üstündə gur işıq kimi
Yetişdi dadıma mənim Allahım.
Üzü sərt, qəzəbli, ildırım kimi
Çaxdı, göy səmada yandı pənahım.
Mən Ona əbədi borcluyam, inan,
Həm qəmli günümdə, həm şad günümdə.
Onu vəsf etməkdən yorulmayacam.
Olacaq həmişə mənim yanımda
O mərhənətli Allah, o böyük Allah!

Qoca moizəçi ilə birlikdə içəridəkilərin demək olar ki, hamısı oxuyurdu; himn bütün kilsəni başına götürdü və bayırdakı boranın uğultusunu batırdı, sonra qısa müddətli sükut yarandı, moizəçi tələsmədən Bibliyanı vərəqləyirdi və nəhayət, əlllərini açıq kitabın arasına qoyaraq danışmağa başladı:
- Sevgili matros qardaşlar! Kitabda Peyğəmbər İonayla bağlı birinci fəslin axırıncı şerini götürək! “Və Allah nəhəng Balinanı yaratdı və ona İonanı udmağı əmr etdi”. Matroslar! Bu kitab cəmi dörd fəsildən ibarətdir- burda dördcə hekayət var; bu müqəddəs Kitabın iri fəsillərini biri-biri ilə çox incə, zərif tellər bağlayır. Lakin İonanın dəniz dibini ölçən uzun cihazı bizim qəlblərimizin görün necə də dərinliklərinə işləyir! Bu Peyğəmbər bizə necə böyük bir nümunədir! Balıq bətni barədəki himn necə də gözəldir! O, dəniz dalğası kimi güclü və qəzəblidir! Biz suların qabardığını və üstümüzə gəldiyini hiss edirik; biz onunla birlikdə suyun dibinə düşürük və hər yan sudur, dəniz yosunları və yaşıl lildir! Bəs burdan hansı dərsi götürməliyik? İonanın kitabı bizə nəyi öyrədir? Mənim dostlarım, bu, ikili bir dərsdir: birincisi, bizim hamımız üçün, yəni günaha batan adamlar üçün, ikincisi də mənə- Allahın varlığını yayan, onu tərif edən bir adam üçün bir dərsdir! Bizə - günah işlədən adamlar üçün bu dərs ona görədir ki, burda günahdan danışılır, islaholunmaz qəlbdən, qəfil qorxudan, yaxınlaşan cəzadan, peşimançılıq hissindən, dualardan və nəhayət, İonanın xilası və sevincindən bəhs olunur. Adamlar arasında günaha batanların hamısı kimi Amafinin oğlunun günahı da onun inadkar olmasında, Allahın iradəsinə tabe olmamasında idi; indi Allahın iradəsinin nədən ibarət olmasının və ona nə əmr olunmasının əhəmiyyəti yoxdur; çünki o dedi ki, bu əmri yerinə yetirmək çətindir. Lakin yadda saxlayın: Allah bizdən nə gözləyirsə hər şey çətindir- onların hamısını yerinə yetirmək çətindir. Buna görə də o, tez-tez bizə hökm edir, bizi inandırmağa çalışmır. Əgər biz ona itaət etsək, biz gərək hər dəfə öz içimizə qulaq asaq; bax özün-özünə qulaq asmırsansa, deməli, Allaha da itaət etmək çətindir. Lakin İona günah işlədərək itaətsizlik göstərdi və sonra Allahı söydü, ondan qaçmaq istədi. O elə düşünür ki, adamlar tərəfindən düzəldilmiş gəmi onu o ölkələrə aparacaq ki, orda Allah yox, torpağı idarə edən Kapitanlar olacaq. O, Coppa liman körpülərində ora-bura vurnuxur, Tarşisə gedən gəmi axtarır; burda bir qədər dolaşıqlıq var. Hesablamalara görə Tarşis indiki Kadis ola bilər; hər halda alimlər bu fikirdədir. Bəs bu Kadis harda yerləşir, əziz dostlar? İspaniyada, Coppadan lap uzaq bir yerdə. Belə olan halda qədim zamanlarda İona ora necə çıxıb gedə bilərdi? O zaman Atlantika suları insanlar üçün əlçatmaz və naməlum idi. Deməli, mənim əziz matros qardaşlarım, Coppa, indiki Caffadır; o, Aralıq dənizinin şərq sahillərində yerləşir, Suriyada. Tarşis, yaxud Kadis isə iki min mil qərb tərəfdədir, Cəbbəlütarik boğazının çıxışı tərəfdə. Görürsünüz, matroslar, İona Allah-təaladan dünyanın o başına qaçmaq istədi! Bədbəxt! Zavallı və insanların nifrətinə layiq bir insan! O, günahkar baxışlarla şlyapasını başına basaraq Allahdan gizlənmək istəyir; əsl quldur kimi limanları ələk-vələk edir, dənizi keçməyə tələsir. Onun narahat və günahkar bir siması var; o zamanlar polis olsaydı yəqin ki, onu elə xarici görkəminə görə tutardı və onu gəminin göyərtəsinə buraxmazdı. Axı o, xalis cinayətkar kimi özünü aparır; heç bir yükü yoxdur; yol çantası və ya sakvoyajı belə yoxdur – limana yola salan dostları belə yoxdur ki, ona “yaxşı yol” arzulasınlar. Nəhayət, uzun axtarışlardan sonra o, Tarşisə gedən gəmi tapır; yola düşməyə az qalmış göyərtəyə qalxır, kapitanla danışmaq istəyərkən göyərtədəki matroslar onu görüb bir anlıq işlərini dayandırırlar, pıçıldaşırlar ki, bu adamın, yəni onun pis gözü var. İona bu sözləri eşidir və özünə təskinlik verir; bir qədər sakit və özünə inamlı görkəm alır, hətta matroslara miskin şəkildə gülümsəyir də! Lakin çox nahaq yerə! Matroslar qeyri-ixtiyari onun günah işlətdiyini hiss edirlər. Onlar biri-birinə adi halda olduğu kimi zarafatla pıçıldayırlar: Cek, mən sənə deyirəm ki, o, dul arvadı soyub! Və yaxud, gördün, Co, bu, ikiarvadlıdır. Yaxud da “Harri, mənə elə gəlir ki, o, zinakardır, köhnə Qomorrah türməsindən qaçıb, bəlkə də Sodomdan gələn xalis qatildir...” Matroslardan biri liman körpüyə qaçır; gəmi lövbər salaraq körpüyə bağlanıb və həmin matros dirəklərdən birinin üstünə yapışdırılmış elanı oxudu: atasını öldürən cinayətkarı tapana beş yüz qızıl sikkə veriləcək. Elanın aşağısında qatilin xarici görkəminin təsviri verilmişdi. Həmin matros elanı oxuyur, sonra İonaya baxır, bir də dönüb elana baxır; matrosun dostları İonanı dövrəyə alırlar, onu tutmağa hazırdırlar. İona qorxudan əsir, lakin təşvişini gizlətməyə çalışır, daha miskin görünür. O nədəsə şübhəli olunduğunu güman etmir; bu, özü də şübhə yaradır. Matroslar əmin olurlar ki, o, axtarılan qatil deyil, onu aşağı, kapitanın kayutuna buraxırlar.
“Kimdi orda?- deyə kapitan gömrük kağızlarını eşələyə-eşələyə başını qaldırmadan qışqırır. – Orda kimdi belə?” Bu ziyansız sual İonanın qəlbini necə də amansızcasına parçalayır! O, demək olar ki, dönüb qayıtmağa hazırdır, çıxıb rədd olmağa hazırdır. Sönra səbrini basır və deyir: “Mən bu gəmiylə Tarşisə getmək istəyirəm. Ser, siz nə vaxt yola düşürsüz?” Kapitan kağız-kuğuzla məşğul idi, başını qaldırıb heç İonaya baxmırdı, İona isə düz kapitanın qabağında durmuşdu. Lakin İonanın boğuq səsini eşidən kapitan dərhal başını qaldırıb gözlərini ona zillədi. “Biz növbəti axınla üzüb gedəcəyik” deyə kapitan yavaşca cavab verir və İonanı diqqətlə izləməkdə davam edir. “Gec olacaq, ser?” ”Yox, hər bir namuslu sərnişin üçün kifayət qədər tez bir zamanda!” Ohoo, İona, yenə bir zərbə! Lakin İona dərhal söhbətin məcrasını dəyişir. “Mən də sizinlə gedirəm,” - deyir, - bu da pulu. Neçəyə aparırsınız? İndi ödəmək istəyirəm”. Elə buradaca Kitabda qəsdən deyilir ki, əziz matros dostlarım, “o, yol pulunu gəmi yola düşməmişdən ödədi”. Və hekayətin əsas məğzi də bu təfərrüatdadır, orda çox böyük bir məna var.
Bu kapitan, əziz dostlarım, o adamlardan idi ki, onun fərasəti hər bir cinayəti görə bilir və onun tamahkarlığı isə yalnız kasıbların cinayətlərini ifşa etmək iqtidarında olur. Əziz qardaşlar, bu dünyada yol haqqını ödəyə bilən Günah azad surətdə səyahətə çıxır və onun heç bir pasporta-filana ehtityacı da olmur, elə bil Xeyirxahdır; lakin əgər o, yoxsuldursa, elə birinci alaqapıda onu tutub saxlayacaqlar. Kapitan İonanın cibinin pulunu saymaq istəyir, əvvəlcə ona heç nə demir, sonra üçqat qiymət oxuyur və İona da razılaşır. İndi kapitan əmindir ki, İona xalis cinayətkardır, lakin hər halda qızılla özünə yol açan İonaya qaçmaqda yardım edir; İona tərəddüdsüz cibindən pul kisəsini çıxarır və yalnız bu zaman kapitan ağıllanıb şübhəyə düşür; o, hər bir qızıl sikkəsinin qəlp olub-olmamasını yoxlayır. Sonra özü-özünə deyir ki, bu adam saxtakar deyil və hər ehtimala qarşı İonanı sərnişinlərin siyahısına daxil edir. İona deyir:”Kayutamı mənə göstərin, ser. Mən yorulmuşam, dincəlmək istəyirəm”. “Üz-gözündən görünür,”- deyə kapitan cavab verir.”Buyur, bu da sənin kayutan”. İona kayutaya girir, dönüb kayutanı bağlamaq istəyir, lakin kayutun qapısının açarı yoxdur. Kapitan görür ki, İona qapının kilidi ilə nahaqdan əlləşir, sakitcə gülür və donquldanır ki, zindan qapılarında olduğu kimi burda da qapıların içəridən bağlanmasına icazə yoxdur. İona rəvayətdəki kimi, toza bulaşmış paltarla düz kayuta sərələnir və görür ki, kayutun tavanı çox alçaqdır, az qala, başına dəysin. Burda hava-zad yoxdur, İona güclə nəfəs alır. Gəminin alt hissəsində, suya batdığı kəsimində yerləşən bu darısqal daxmada İona fəhm ilə o ölüm saatını – balinanın qarnına düşəcəyi o məhşər anının gələcəyini hiss edir. Arakəsməyə vintlə bağlanmış asma lampa yüngülcə yırğalanır, sonuncu tayların ağırlığından gəmi bir balaca körpüyə sarı əyilir, kayutdakı lampa da alovun diliylə bərabər əyilir, əslində isə, lampa dümdüzdür, görünür, bu çalxalanmalarda o da aldadıcı və saxta görüntülər yaradır. Lampa İonanı həyəcana gətirir, təşvişə salır; koykasında uzanan İona kayutaya yorğun nəzərlərlə göz gəzdirir; bura qədər uğurla gəlib çıxmış qaçqının narahat baxışları necə dincələ bilərdi? Üstəlik, lampanın eyhamları da onu daha da qorxuya salırdı. Burda hər şey - döşəmə, tavan, arakəsmə əyilmişdi. “Bax, beləcə mənim vicdanım da məndən asılıb,- deyə inildədi,- düz yuxarıdan onun yandırıcı alovu düşür və qəlbimin bütün divarlarını əyib”.
“Gecə qonaqlığından əməlli-başlı kefli qayıdan və başı hələ də içkidən fırlanan adam kimiydi İona, lakin vicdan əzabı yavaş-yavaş onun qəlbini bərk qaçan Roma atının qoşulduğu qoşqunun polad iynələri kimi deşirdi. Bu iynələr nə qədər dərinə işləyirdisə də o qədər də qabağa can atırdı; öz yatağında əzabla qıvrılan həmin o kefli adam kimi Allaha yalvarırdı ki, onu bu əzabdan qurtarsın və yox etsin onu. Nəhayət, bu iztirablar burulğanında qan itirən adamın yavaş-yavaş ölməsi kimi quruyub qalır: çünki onun xəstə vicdanı ağrılı bir yaradır, ordan qan çıxır və qanaxmanı heç cür dayandırmaq olmur; bax İona da beləcə, öz koykasında əzablı, narahat saatlar yaşayır və nəhayət, bu əzabın ağır təsiri altında dərin yuxuya gedir. Budur, axın vaxtı gəlir, gəmi tərpənmək istəyir; gəminin lövbərləri qaldırlır, bağlamaları açılır, möhkəm yırğalanır və bu adamsız liman körpüsündən uzaqlaşıb dənizə, Tarşisə kurs götürür. Qardaşlar, bu, tarixdə ilk qaçaqçı gəmisiydi. Və burda qaçaqı İona idi. Lakin dəniz üsyan edir; dəniz çirkli şeyləri, günahkar yükləri sevmir. Dəhşətli fırtına başlayır, gəminin doğram-doğram olması təhlükəsi var. Bu vaxt bosman hamını göyərtəyə səsləyir, yeşiklər, bardaqlar, taylar dənizə atılır, fırtınanın uğultusu və adamların bağırtısı, ayaq səsləri onun düz başı üstündəki taxta döşəmədən eşidilir. Bu coşmuş hayqırtılar altında İona dəhşətli bir yuxuya gedib. O, qaralmış göy üzünü, çoşmuş dənizi görmür; o, gəminin köndələn tirlərinin necə sındığını hiss etmir, onun xəbəri yoxdur ki, indi uzaqdan, dalğaları qıra-qıra onlara sarı ağzını açaraq nəhəng bir balina gəlir. Çünki, matros qardaşlarım, o, gəminin lap aşağı hissəsindədir, öz kayutunda ağır yuxuya gedib. Lakin gəmi əmlakına baxan adam təşviş içində ona yaxınlaşır və düz qulağına qışqırır: “Nə yatmısan, ağılsız? Dur ayağa!” Bu sarsılmış bağırtıdan oyanan İona ayağa durur, yırğalana-yırğalana, müvazinətini itirə-itirə göyərtəyə qalxır və kanatdan tutur, dənizə baxır. Elə bu vaxt nəhəng bir dalğa pişik kimi onun üstünə sıçrayır; güclü dalğa zərbələri gəmini bürüyür və su bir an belə ara vermədən azğıncasına gəminin burnuna, göyərtəsinə dolur; bəli, gəmi hələ batmasa da, artıq matroslar boğulur və hər dəfə dərin çuxura düşmüş göyün kədərli qaranlığından ağarmış Ay öz vahiməli bənizini göstərir; İona dəhşət içində görür ki, gəminin burnundakı tir yuxarı qalxır, suların qucağına qərq olmaq üçün təzədən aşağı enir.
Bu fəryadları eşitdikcə onun bütün vücudu qorxudan əsir; bu qaçaq özünü, canını harda gizlətsə də xeyri yoxdu - onu indi hamı görür. Matroslar onu görür, ondan şübhələnir və nəhayət, əsl həqiqəti bilmək üçün məsələni Göylər Allahının mühakiməsinə buraxırlar; qərara alırlar ki, püşk atsınlar, görsünlər ki, onları bu dəhşətli fırtınaya düçar edən kimdir; onlar kimin ucbatından bu böyük bəlaya düşüblər. Püşk İonanı göstərir; buna əmin olan matroslar onu qəzəblə sorğu-suala tuturlar: “Sən nə işin sahibisən? Hardan gəlibsən? Sənin vətənin hardadı? Sən hansı millətin nümayəndəsisən?” Lakin, görürsünüz, matros qardaşlar, indi İonanın vəziyyəti necədir. Hiddətlənmiş dənizçilər ondan yalnız hardan gəldiyini və kim olduğunu soruşurlar, lakin onlar suallarına təkcə cavab almırlar, həm də vermədikləri suala da gözlənilməz cavab alırlar; bu cavab Allahın ağır əli ilə İonanın sinəsindən qoparıldı:
- Mən yəhudiyəm!- İona qışqırır, sonra davam edir.- Mən dənizi və Yeri yaratmış Göylər Allahını ehtiramla yad edirəm...
Sən ona ehtiram göstərirsən? İndi Ondan qorxursan, İona? Və İona dərhal yerindən tərpənmədən hər şeyi boynuna alır və adamlar onun hekayətinə qulaq asıb çox böyük təlaş hissi keçirirlər, lakin bütün hallarda İonanın halına acıyırlar. Lakin İona Allahdan mərhəmət diləmir və öz günahlarının bütün dərinliyi ona çox gözəl bəllidir; bu zaman İona dənizçilərə deyir ki, onu götürüb dənizə tullasınlar; axı o bilirdi ki, adamların beləcə fırtınaya düşməsi onun ucbatından olub; dənizçilərin ona yazığı gəlir və onlar gəmini başqa vasitələrlə xilas etməyə çalışırlar. Lakin bütün səylər əbəs yerədir, azğın fırtına daha möhkəm uğuldayır və bu zaman onlar bir əllərini göyə qaldırıb yalvarır, o biri əlləri ilə heç özləri də istəmədən İonadan yapışırlar.
Baxın! İonanı qaldırırlar, elə bil İona lövbərdir, sonra onu dənizə tullayırlar və dərhal azğın dəniz sakitləşir, şərqdən gələn dalğalar quzu balasına dönür, fırtına İonanı qoynuna alıb uzaqlara aparır, gəminin böyür-başını zərif ləpələr yalamağa başlayır. İona vəhşi burulğanlar arasındaca itib-batır və dənizin dibinə düşür və heç bilmir ki, balinanın açıq qalan ağzına nə vaxt girir və o, balina, ağ dişlərini qıcırdaraq çənəsiylə əlləşir; və o zaman İona Balinanın qarnından öz Allahına yalvarır. İndi siz fikir verin, onun dualarına diqqət yetirin və özünüz üçün çox vacib ibrət dərsi götürün. İona günahkar olsa da Allahdan azad olunmasını diləmir, ona dua eləmir; o, hiss edir ki, bu dəhşətli cəzaya layiqdir, ədalətlidir bu cəza.
Bütün əzab və əziyyətlərinə baxmayaraq özünü Allahın iradəsinə buraxır.
Bu isə, mənim dənizçi qardaşlarım, həqiqi və təbii peşmançılıq hissidir; o, bağışlanmaq tələb etmir, o, cəzaya görə təşəkkür edir. İonanın bu hərəkəti Allaha o qədər xoş getdi ki, onu azad etdi, onu dənizdən və balinadan xilas etdi. Qardaşlar, mən İonanı sizə tövbə edən adam kimi nümunə göstərmirəm; günah işlətməyin, amma günah işlətsəniz İona kimi peşiman olun...
Moizəçi danışırdı; bayırda çağlayan qar-boranın vıyıltısı gəlirdi; elə bil bu vıyıltı-uğultu moizəçinin sözlərinə bir qədər də qüvvət verirdi; o, dənizdəki fırtınanı təsvir edərkən sanki onun özü də azğın fırtınanın ağuşuna düşmüşdü. Onun geniş sinəsi qalxıb-enirdi, sanki ölü bir beşik kimi yırğalanırdı, açılmış əlləri elə bil təbii fəlakətlə döyüşürdü, gurultu səsləri qaranlığın ağzından gəlirdi və baxışlar şimşəyi süpürürdü; bütün bunlar sadəqəlbli insanları onu qorxu və hörmət hissiylə müşahidə etməyə məcbur edirdi. Lakin indi sükut yaranmışdı; keşiş yenə sakit-sakit müqəddəs Kitabı vərəqləməyə başladı, sonra gözlərini yumub bir anlıq hərəkətsiz dayandı, Allahla və özü-özüylə söhbət etdi, sonra yenidən dindarlara tərəf dönüb başını lap aşağı əydi və möhtəşəm səslə bu sözləri dedi:
- Mənim matros qardaşlarım! Allah-təala sizin çiyninizə yalnız bir əlini qoyub, lakin mənim çiynimə iki əlini qoyub sıxır. Mən bu zəif işıqda sizə İonanın bütün günahkarlara ibrət dərsini oxudum; bu ibrət sizin üçündür, daha çox mənim üçündür, çünki mən sizdən daha çox günaha batmışam. Bax, indi böyük məmnuniyyətlə mən bu dor ağacından enib göyərtəyə düşərdim, sizin yanınıza, sizinlə birlikdə qulaq asardım və sizlərdən biri də mənim üçün Kitabdan ikinci, daha qorxulu dərsi – Allahın istəklisi İonanın ibrət dərsini oxuyardı. Sükançı-Peyğəmbər və həqiqət kahini olan İona Allahdan əmr aldı: bu acı həqiqəti Şər içində batıb qalmış Nineveh şəhərinə çatdırsın; lakin bu şəhərin əhalisinin nifrətinə tuş gələcəyindən qorxub İona Allahın ona əmr etdiyi işdən boyun qaçırdı və öz borcunu yerinə yetirmək istəmədi, Allahdan gizlənməyə çalışdı, buna görə də Coppa gəmisinə mindi. Lakin Allah hər yerdədir; İona Tarşisə çata bilmədi. Yadınızdadırsa, Allah Balina timsalında onu tapdı və uddu; onu azğın burulğana giriftar etdi; onu tez bir zamanda batırıb özü ilə “dənizin qəlbinə” – coşmuş dalğa və burulğanların dibinə itələdi; onun başı dəniz yosunları ilə örtülmüşdü və bütün axar su dünyası onun üstündə kədərlə dalğalanırdı. Lakin hətta ordan, suyun dibindən, balina ora baş vuranda onun qarnından - cəhənnəmin ağzından belə Allah onun səsini eşitdi, onun tövbə etdiyini və bağışlanmasını eşitdi; məhz bu zaman Allah balinaya əmr etdi; balina dənizin soyuq zülmətindən səksənərək isti, nəvazişli günəşə sarı, havanın və yerin bütün möcüzələrinin görüşünə tələsdi və İonanı quruya tulladı; onda yenə Allahın səsi gəldi, yaralanmış və əzilmiş İona, iki balıqqulağında sahilə düşdü, onun qulaqlarında hələ də okean sularının uğultusu eşidilirdi; İona Alahın əmrini yerinə yetirdi. Bəs Allahın əmri nə idi, qardaşlar? Həqiqəti Yalanın üzünə çırpmaq!
Budur, əziz dostlar, iknici dərs bundan ibarətdir! Buna xor baxan allah bəndəsinə dərd gəlsin! Bu dünyanı Allahın bu ibrətindən azdıran bəndələrə dərd gəlsin! Ar olsun o adamlara ki, Allahın əta etdiyi işlərə, məsələn, fırtınaya ağız büzür! Dərd gəlsin o adama ki, tamahkarlıq edir, qorxmur! Ar olsun o adama ki, o, yaxşı adı yaxşılıqdan üstün tutur! Ar olsun o adama ki, bu dünyada şərəfsizlik edir! Yalandan xilas yolu olsa belə, Həqiqətdən üz döndərən adama dərd gəlsin!
Bəli, ar olsun o adama ki, böyük yolgöstərən Pavelin dediyi kimi, özü layiq olmadığı halda başqalarına nəsihət verir!
Keşiş başını aşağı əydi və bir anlıq özünü unutdu, sonra təzədən üzünü bizə sarı tutub, böyük bir sevinc hissiylə ucadan dedi:
- Ey mənim matros qardaşlarım! Gəminin sağ tərəfində dərdlə birlikdə daim bərəkət də üzür və bu bərəkətin yüksəklərə ucalan zirvəsi dərdin dərinliyindən daha artıqdı. Yüksəklərə qalxanlara, qürurlu Allahların və bu torpağın hakimləri qarşısında boyun əyməyənlərə eşq olsun! Eşq olsun o adamlara ki, bu satqın və alçaq dünyanın gəmisi onun ayaqları altında batarkən güclü əlləri ona kömək olur! Eşq olsun o kəslərə ki, həqiqətin bir zərrəsindən də əl götürmür, ancaq hətta senatorların və hakimlərin plaşı altında gizlənsə belə günahı dağıdıb məhv edər! Eşq olsun o adama ki, yeganə vətəni göylər olan Allahdan başqa heç bir qanun, heç bir ağa tanımır! Eşq olsun o adama ki, onu Yüzilliyin etibarlı Gəmisindən şiddətli və azğın okean suları silib süpürüb ata bilmir! Son nəfəsində bu sözləri deyə bilmək qisməti olan adamlara eşq olsun: “Atam mənim, ölümə məhkum edilmiş, ya da ölməzlik qazanmış mən budur ölürəm! Mən çalışdım ki, Sənə məxsus olam, bu dünyaya, yaxud özümə yox! Lakin bütün bunların mənası yoxdur! Mən əbədiyyəti Sənin üçün saxlayıram; axı insan kimdi ki, öz Allahından çox yaşasın?”
Keşiş daha heç nə demədi, asta hərəkətlə oturanlara xeyir-dua verdi və əlləriylə üzünü örtüb, adamlar dağılışanadək diz çökmüş vəziyyətdə qaldı.


Tərcümə: Kamran Nəzirli