XƏZƏR dünya ədəbiyyatı jurnalı

2011-11-14T08:17:00.000-08:00

ƏDƏBİ MOZAİKA

Alber Kamyunu DTK-nın agentləri öldürüb

Nobel mükafatı laureatı Alber Kamyunun ölümü barədə belə bir versiya Avropa mətbuatında işıq üzü görüb.
Kamyunun ölümü təsadüfü olmaya bilərdi. Onu Sovet İttifaqını tənqid etdiyinə görə aradan götürə bilərdilər. Bu fikrin müəllifi italiyalı alim Covanni Katellidir. O, çex şair və tərcüməçi Yan Zabranın gündəliklərini oxuyandan sonra bu fikrə gəlib. Yan Zabran isə «məlumatlı» adamın dediklərinə istinad edir. Həmin adamın dediyinə görə Kamyunun ölümü ilə nəticələnən avtomobil qəzası DTK-nın agentləri tərəfindən təşkil edilib. Onlar guya Kamyunun maşınının təkərlərini deşiblərmiş. Səbəb isə onun Sovet rejimini kəskin tənqid etməsi olub. Alber Kamyu 56-cı il Macarıstan hadisələrini «qırğın» adlandırıb və bu qırğında sovet diplomatiyasının rəhbəri Şepilovu günahlandırıb. Bundan sonra guya məhz Şepilov onun aradan götürülməsinə əmr verib. Başqa bir səbəb də Kamyunun Boris Pasternaka göstərdiyi mənəvi dəstək ola bilərdi. Onu da qeyd edək ki, britaniya mütəxəssisləri bu versiyaları mübahisəli adlandırırlar.
Xatırladaq ki, Alber Kamyu ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatı alandan üç il sonra -1960-cı ildə həlak olub.

Amerikalı yazıçı Filip Rot Beynəlxalq Buker mükafatına layiq görüldü

Beynəlxalq Buker mükafatının dördüncü laureatı 77 yaşlı amerika yazıçısı Filip Rot olub. Onun adı on üç namizədin arasından seçilib.
Filip Rot 1933-cü ildə anadan olub. «Etinasızlıq» adlı ilk romanını 29 yaşında nəşr etdirib. O vaxtdan 25 kitabı işıq üzü görüb. «Ədəbiyyat zəncisi», «Adi adam», «Mənim ərim kommunistdir» və s. kitabları ona şöhrət qazandırıb. «Amerikaya qarşı qəsd» romanı bestseller olub.
2010-cu ildə Rotun yeni kitabı - «Nemezida» povestlər toplusu nəşr olunub. Kitabın nəşrindən əvvəl yazıçı deyib ki, onun elektron kitablardan xoşu gəlmir, müasir texnologiya isə adamları kağız kitabları oxumaq gözəlliyindən məhrum edir. Filip Rot iki milli amerika mükafatına, üç Folkner mükafatına, Pulitser mükafatına və Frans Kafka adına beynəlxalq mükafata layiq görülüb.
«Ümid edirəm ki, mükafat almağım, kitablarımdan xəbəri olmayan oxucuların da yaradıcılığıma maraq göstərməsinə səbəb olacaq», - o deyib.
Beynəlxalq Buker mükafatının əvvəlki qalibləri İsmayıl Kadare (Albaniya), Çinua Açebe (Nigeriya) və Elis Manro (Kanada) olub. Mükafatın həcmi 60 min funt sterlinqdir.

Leonard Koen şahzadə Asturiyski mükafatını alıb

Kanada şairi və müğənnisi Leonard Koen ədəbiyyat sahəsində şahzadə Asturiyski mükafatına layiq görülüb. Jüri onun mahnı mətnlərini, həmçinin «Hitler üçün çiçəklər» şeirlər məcmuəsini, «Gözəl uğursuzlar» və «Sevimli oyun» romanlarını qeyd edib.
Leonard Koen ən məşhur Kanada musiqiçilərindən biridir. Bundan başqa ona yaxıq şeir kitabının və bir neçə romanın müəllifidir. Laureata fəxri diplomdan əlavə 50 min avro təqdim olunacaq.
Ədəbiyyat sahəsində şahzadə Asturiyski mükafatı 1981-ci ildən verilir. İsmayıl Kadare, Amos Oe, Marqaret Etvud, Doris Lessinq bu mükafatın laureatları olublar.

Darya Donçova Rusiyanın ən çox nəşr olunan yazıçısıdır

Darya Donçova dördüncü dəfə Rusiyanın ən çox nəşr olunan yazıçısı olub. Keçən il Donçovanın kitabları 5,4 milyon nüsxə ilə çap olunub. İkinci yeri Yuliya Şilova (4 milyon), üçüncü yeri Tatyana Ustinova (1,8 milyon) tutub. Onların hamısı Donçova kimi detektiv yazırlar.
2010-cu ildə Rusiyada ən çox çap olunan xarici yazıçı (1,9 milyon nüsxə) Artur Konan Doyl olub. İkinci yerdə Aleksand Düma gedir (1,5 milyon). 2009-cu ilin qalibi Stefani Mayer öz «Alatoran» kitabıyla bu dəfə üçüncü yerə çıxıb.
Korney Çukovski ikinci dəfə dalbadal kitabları ən çox satılan (3,7 milyon nüsxə) uşaq yazıçısı olub. İkinci və üçüncü yerlərdə Vladimir Stepanov (2 milyon) və Aqni Barto (1,2 milyon) gedir.
2010-cu ildə Rusiyada, ümumiyyətlə, 650 milyon nüsxə kitab nəşr olunub.

«Yasnaya Polyana» mükafatını Fazil İsgəndər aldı

«Yasnaya Polyana» ədəbi mükafatının «Müasir Klassika» nominasiyasının laureatı yazıçı Fazil İsgəndər olub. Mükafat ilk dəfə qısaldılmış şəkildə 1973-cü ildə «Novıy mir» jurnalında çap olunan «Çeqemlı Sandro» roman-epopeyasına görə verilib. Roman bütov şəkildə 1979-cu ildə ABŞ-da, SSRİ-də isə 1989-cu ildə nəşr olunub. Yazıçıya 900 min rubl həcmində pul mükafatı verilib.
«XXI» əsr nominasiyasında mükafat «Bir qoca ilə bir qarı varıydı» əsərinə görə Yelana Katişonoka təqdim edilib. Onun pul mükafatı 750 min rubl olub. Katişonok altı namizədin arasından seçilib. Ondan başqa «Yasnaya Polyana»ya Natalya Klyuçaryova, Erqali Qer, Yuri Mamleyev, Dmitri Şevarov və İrina Mamaeva namizədlər arasında olublar.
«Yasnaya Polyana» mükafatı Lev Tolstoyun ev muzeyi tərəfindən təsis edilib. 2010-cu ildə mükafat fondu iki dəfə artaraq 1,8 milyon rubla çatıb. Mükafat 2005-ci ildən iki nominasiya üzrə verilir.

Tumas Transtremer Nobel mükafatı aldı

2011-ci ilin Ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatına İsveç şairi Tumas Transtremer layiq görülüb. Onun indiyə kimi 12 şeir və nəsr kitabı işıq üzü görüb. Tumas Transtremerin «On iki şeir» adlı ilk kitabı 1954-cü ildə çap olunub. O bir çox ədəbi mükafatlara, o cümlədən Petrarka adına mükafata layiq görülüb. Tumas həmçinin peşakar pionoçu və musiqişünasdır. 90-cı illərdə iflicdən bədəninin sağ tərəfi fəliyyətdən qaldığına görə, o, sol əllə yazmağı öyrənib.
Nobel mükafatı şairə son dəfə 1996-ci ildə verilmişdi. O vaxt polşalı Vislava Şimborska bu mükafata layiq görülmüşdü.

2011-11-14T08:11:00.000-08:00

ROMAN

Herman Melvil

Dünya ədəbiyyatının klassik nümayəndələrindən Herman Melvilin (1819-1891) “Mobi Dik” (Ağ Balina”) romanı on doqquzuncu əsr Amerika ədəbiyyatının ən populyar nümunələrindən hesab olunur. Janr tələblərinin bütün xüsusiyyətlərinə rəğmən bu unikal romanın əsas süjet xəttində - nəhəng dəniz Əjdahası, yəni Ağ Balina-Mobi Dik durur; əsər on doqquzuncu əsrin birinci yarısında Amerikada balina ovçuluğu ilə məşğul olan insanların dəniz həyatından, habelə bu ovun insanlara və dəniz heyvanına gətirdiyi müsibətlərdən bəhs edir. Romandakı maraqlı süjet xətti, epik dəniz mənzərələrinin təsviri, habelə yazıçının müxtəlif insan xarakterlərini öz fəlsəfi mülahizələri və ümumiləşdirmələri ilə ustalıqla uzlaşıdra bilməsi bu əsəri dünya ədəbiyyatının şedevrləri sırasına daxil etmişdir.
Herman Melvil həmçinin “Taypu” (1846), “Omo” (1847) əsərlərinin və “Döyüş fraqmentləri”, “Müharibə aspektləri” şeir toplularının müəllifidir.

Mobi Dik

Dühasına hörmət etdiyim dostum
Nataniel Hotorna ithaf olunur

Üçüncü fəsil
“Balina Fəvvarəsi” Hoteli

Hündür damı olan “Balina Fəvvarəsi” hotelinə girəndə, qədimdən qalma ölüm gəmisinin bortunu xatırladan, köhnə taxta panellərdən üzlük vurulmuş alçaq tavanlı geniş bir otaq görürsünüz. Divarın birindən böyük bir şəkil asılıb, qurum tutmuş bu rəsm o qədər köhnədir ki, zəif işıqda ona yalnız dönə-dönə diqqətlə baxmaqla, qonşuları təkidlə sorğu-suala tutmaqla, nəhayət, burada nə təsvir olunduğunu anlaya bilərsiniz. Rəsmdə kölgələr o qədər bir-birinə qarışıb kı, əvvəlcə sizə elə gəlir, qarşınızda Yeni İngiltərədə ifritələrin məşhur olduğu zamanlardakı cadugərlik hərc-mərciliyini göstərmək istəyən ümidverici gənc rəssamın əsəridir. Lakin bu rəsmə baxıb uzun və fasiləsiz düşüncələrdən sonra - həm də otağın uzaq küncündəki xırda pəncərəni açmaq yadınıza düşür - nəhayət, bu qənaətə gəlirsiniz ki, belə bir fikir nə qədər anlaşılmaz olsa da, o qədər də əsassız deyil. Lakin sizi həyəcanlandıran, çaşdıran rəsmin ortasında üc mavi şaquli xəttin üstündə, köpüklü burulğanda üzən uzun əcayib qara kütlədir. Hə, şəkil, doğurdan da, necəsə yayğındır, qeyri-müəyyəndir, əsəbləri zəif olan adamları haldan çıxara bilər. Eyni zamanda şəkildə dumanlı, sirli, əlçatmaz olsa belə, nəsə bir ucalıq, nəsə bir əzəmət var; məhz bu, sizi əsərə dəfələrlə baxmağa vadar edir və nəhayət, ixtiyarsız olaraq özünüzə söz verirsiniz ki, nə olur-olsun, bu lənətə gəlmiş rəsm əsərində nə təvir olunduğunu öyrənəcəksiniz. Sizdə tədricən gözəl, lakin təəssüf ki, aldadıcı bir fikir oyanır: bu, Qara Dənizdə fırtınalı gecədir. – Dörd ünsürün qeyri-təbii mübarizədir. - Süpürgə kollarının başı üzərində tufandır. - Şimal ölkələrində qış mənzərəsidir. - Zaman çaylnda buzların əriməyə başlamasıdır... Lakin bütün bu fantaziyalar rəsmin ortasındakı əcayib kütlə qarşısında geri çəkilir; əgər onu başa düşsən, şəkil tam aydın olar. Dayanın bir görüm; bu ortadakı kütlə hansısa bir möhtəşəm balığa oxşamırmı? Bəlkə elə Spermasetli Balinanın özüdür?
Doğurdan da, söhbət etdiyim bir çox yaşlı adamın ümumi fikrinə müəyyən mənada əsaslansam, mənim sonuncu versiyama görə, rəssamın əsərinin məzmunu bundan ibarətdir: şəkildə Balina təsvir olunub; Horn Burnunda şiddətli dəniz fırtınası onu yaxalamışdır; okean yarıya qədər batan gəmini amansızcasına yırğalayır; və suyun üzündə onun yalnız üç yalın dor ağacı görünür; yuxarıda isə qəzəblənmiş nəhəng bir Balina gəminin üstünə tullanmaq istəyir – bu, o dəhşətli anın, yəni Balinanın həmin yekə şişə bənzəyən üç dor ağacına çırpılması anının təsviridir.
Qarşı divardan başdan ayağa əcayib nizələr və dəyənəklər asılmışdı. Taxta tutacaqların üstünə nəyinsə parıldayan dişləri düzülüb; elə bil sümükdən düzəldilmiş mişarlardı. O biri alətlər isə insan kəkilləri ilə bəzədilmişdi. Bu ölüm silahlarından birinin orağabənzər forması və iri əyri sapı vardı; qoşqu ləvazimatını xatırladır, biçənəklərdə istifadə edilən uzun dəryazı andırırdı. Ona baxarkən ətin ürpəşirdi; özündən soruşurdun:: görəsən bir zamanlar bu qorxunc oraqla öz ölüm məhsullarını yığan yırtıcı adamyeyən nəymiş belə? Elə ordaca balina ovlayan paslanmış köhnə harpunlar və çəngəllər asılmışdı; hamısı sınıq-salxaqdı, əyilmişdi. Hərəsi hansısa bir hadisəylə bağlıydı. Bir vaxtlar uzun və dümdüz olan, indisə hec nəyə yaramayan əyilmiş bu çəngəllə Natan Sveyn əlli il əvvəl gün çıxandan gün batana qədər on beş balina öldürüb. Hələ bir o harpuna bax – indi gör nəyə bənzəyir, propka açan burğuya dönüb – amma nə vaxtsa Yava sularında istifadə olunub, Balinaya atılıb, lakin balina sivişib aradan çıxıb və çox-çox illərdən sonra Blanko burnunda ölü vəziyyətdə tapılıb; harpun onun quyruq nahiyyəsinə girib; amma bu müddət ərzində harpun insan bədənində gəzən iynə kimi onun cəmdəyinə təxminən qırx fut yeriyib; nəticədə onu ölən balinanın belindəki yumşaq ətindən tapıb çıxardıblar.
Tağlı alçaq qapı vasitəsilə yarıqaranlıq otaqdan keçib bufetə daxil olursunuz. Bu otaq o birindən də qaranlıqdır; düz başınızın üstündə ağır tirlər görünür, ayağınızın altında isə elə köhnə və kələ-kötür taxtalar düzülüb ki, bir anlıq sizə elə gəlir ki, qədim bir gəminin aşağı göyərtəsindəsiniz; xüsusilə əgər gecədirsə, elə bilirsiniz, bu qədim Nuh gəmisi lövbər saldığı yerdə şiddətli küləkdən silkələnir. Divarın yan tərəfində alçaq, uzun stolun gözünə bənzər şüşə yeşiklər düzülüb; orda dünyanın müxtəlif yerlərindən gətirilən toz basmış əcayib şeylər gözə dəyir. Otağın uzaq küncündə Qrenlandiya balinasının kəlləsini xatırladan piştaxta irəli çıxmışdı. Çox qəribəydi ki, bu, doğrudan da, balinanın tağa bənzər çənəsiydi; o qədər böyük idi ki, altından dördtəkərli minik arabası keçə bilərdi. Piştaxtanın divarlarına köhnə taxta rəflər vurulmuşdu; bu rəflərdə qədim qrafinlər, şüşələr, mehtərələr və müxtəlif su qabları düzülmüşdü; adamı mat qoyan bu cəhəngdə lap ikinci İona kimi (yeri gəlmişkən, onu elə belə də çağırırdılar) balacaboy, qırışıqlı bir qoca çalışırdı; o, dənizçilərə nağd pilla üçqat qiymətinə qızartma satırdı.
Qocanın öz zəhərini süzdüyü stəkanların vahiməli görünüşü vardı; çöldən silindr təsiri bağışlayırdılar, amma qabarıq yaşıl şüşələr aşağıya doğru getdikcə nazilir, dibi də şişman görünürdü. Stəkanların şüşə divarına bu qədəhləri dövrələyən paralel meridianlar döyülmüşdü. İlk ölçü xəttinə qədər süzəndə, sizdən bir penni alırdılar; o birisinə qədər süzəndə yenə bir penni, beləcə, ən yüksək xəttə - yəni balina dozasına çatanda isə bir şillinq alıb qoyurlar cibə.
İçəri girəndə gördüm ki, stolun ətrafında bir neçə gənc dənizçi oturub; onlar solğun işıqda xaricdən gətirilmiş əcayib bir şeyə tamaşa edirdilər. Mən gözlərimlə hotelin sahibini aradım və ona gecələmək üçün otaq istədiyimi bildirdim. O dedi ki, otaq yoxdur, yerlər hamısı tutulub.
- Amma... bir dayanın görüm, - deyə hotel sahibi əliylə alnını ovuşdurdu, etiraz etməsəniz sizə bir harpunçu ilə eyni yatağı bölüşdürməyi təklif edərdim... Axı siz balina ovlayan gəmiyə minmək istəyirsiniz, elə deyilmi? Belə şeylərə gərək öyrəşəsiniz...
Ona dedim ki, bir yataqda iki nəfərin yatmasını xoşlamıram, əgər buna razılıq verəsi olsam, onda harpunçunun kim olduğunu da öyrənməliyəm; əgər doğurdan da boş otaq yoxdursa, əgər o harpunçu da normal adamdırsa, əlbəttə ki, razıyam; bu şaxtalı gecədə qərib şəhəri veyil-veyil gəzməkdənsə, hər hansı bir namuslu adamla bir ədyal altında yata bilərəm...
- Çox yaxşı, mən də belə düşünürəm... Keçin oturun... Bir şey yeyəcəksizmi? Şam yeməyi bu saat hazır olar...
Mən köhnə taxta skamyada oturdum; bu oymalı oturacaq Battəri parkındakı skamyalardan heç də pis deyildi. Skamyanın o biri başında hansısa matros fikirli-fikirli oturub başını aşağı dikmişdi, ayaqlarını aralayıb cib bıçağı ilə oturacağı oyurdu; o nəsə yelkənli bir gəmi cızmağa cəhd edirdi, amma deyəsən heç alınmırdı. Nəhayət, bizi – beş-altı nəfər olardıq – qonşu otaqdakı nahar stoluna çağırdılar, Bura soyuq idi, elə bil İslandiyadasan; buxarı yanmırdı, sahibkar dedi ki, buxarını yandırmaq ona sərf eləmir; təkcə oyulmuş iki şamdandakı piy şamlar yanırdı. Biz dənizçi gödəkçələrimizin düymələrini bağlamalı olduq və barmaqlarımızın uclarını isti parçların qulpu ilə qızdırdıq. Bizə yaxşı yemək gətirdilər; ət və kartofdan başqa yumşaq bulka da verdilər; təsəvvür edin, şam yeməyində yumşaq bulka!
- Heyy, oğlan, - deyə hotel sahibi dilləndi,- bu gecə sənin dəhşətli gecən olacaq!
- Ağa, bu həmin harpunçundu?- pıçıltıyla soruşdum.
- Yox əşşi, - deyə sahibkar nəsə şeytani bir gülüşlə cavab verdi.- O harpunçu əsmər cavan bir oğlandır. O heç bulka da yemir, təkcə bifşteks yeyir...Özü də qanlı-qanlı yeyir...
- Ağzının dadını bilir. Bəs hardadı o? Burdadı?
- İndilərdə gələr...
Bu qarabuğdayı harpunçu məndə yavaş-yavaş qorxu oyatmağa başladı; hər ehtimala qarşı belə qərara gəldim ki, əgər onunla birgə yatmalı olsam, onu məcbur edəcəm, birinci o soyunub yatağa girsin.
Axşam yeməyi bitdi və hamı bufetə döndü; burda vaxt öldürməkdən savayı heç nə görmürdüm və mən axşamın qalan hissəsini ətrafdakıları müşahidə etməklə keçirdim. Birdən bayırdan güclü səs-küy gəldi. Hotel sahibi başınıqaldırıb ucadan qışqırdı:
Bunlar “Delfin”in heyət üzvləridir! Səhər qəzetdən oxudum ki, “Delfin” gəmisi limana yan alıb. Bu gəmi düz üç il idi ki, okeanda idi, budur, qayıdıblar; özü də əliboş gəlməyiblər. Anbarları doludur. Eşq olsun, uşaqlar! İndi öyrənərik görək Ficidə nə var, nə yox!
Dəhlizdən matros çəkmələrinin səsi eşidildi; qapılar taybatay açıldı və içəri bir sürü vəhşi dəniz canavarı girdi; daha doğrusu, onlar saçaqlı, isti yarımkürklərində və başlarına dolamış yun şarflarında lap yırtıcı Labrador ayılarına bəzəyirdilər; cır-cındır və yamaqlı əyin-başları vardı, saqqalları buz sırsırasına dönmüşdü. Gəmidən indicə düşüb bura gəlmişdilər. Onların birbaşa piştaxtaya - balina çənəsinə doğru cummaları təəccüblü deyildi. Zəhmətkeş, büzüşmüş qoca İona da hər birinə ağzınacan dolu bir stəkan şərab süzdü. Gələnlərdən biri soyuqdəymədən şikayətlənirdi, buna görə də qoca İona ona daha tünd içki – nişastalı spirtlə qarışdırılmış ingilis arağı verdi; qocanın dediyinə görə, bu, krallara məxsus can dərmanıdı, hər bir xəstəliyi –dəxli yoxdu harda tutmusunuz və nə vaxt tutmusunuz, Labrador sahillərində, yaxud elə hansısa aysberqin külək tutan tərəfində - soyuqdəyməni, qızdırmanı, iltihabı sağaldacaq...
Çox keçmədi ki, matroslar dəmləndilər; onlar sahilə çıxanda beləcə əməlli-başlı əylənməyə başlayırlar. Mən onlardan birinin kənarda durduğunu gördüm; əlbəttə, aydın idi ki, o yoldaşlarının şən əhval-ruhiyyəsini öz ciddi və ayıq siması ilə pozmaq istəmir; lakin, hər halda, bir qədər sakit görünürdü. Bu adam dərhal mənim diqqətimi çəkdi; sonralar dəniz allahları bu adamı mənimlə bir gəmidə yol yoldaşı kimi üzməyə məhkum edəcəkdilər (yalnız lal rolunda, hər halda, bu kitabın səhifələrində). Mən onun portretini təsvir etməyə çalışacağam. Onun boyu demək olar ki, altı fut olardı, güclü çiyinləri və enli sinəsi vardı – xalis sualtı işlər üçün yarayan adam idi. Mən çox nadir hallarda belə cüssəli insan görmüşdüm; sifəti gündən yanmış və tünd-qəhvəyi rəngə çalırdı, ağ dişləri isə sadəcə göz qamaşdırırdı. Lakin gözlərinin lap nəmli dərinliyində hansısa xatirələr gizlənmişdi; görünür, acı xatırələr idi. Danışığından dərhal məlum oldu ki, cənubdandır; əla bədən quruluşu adama deyirdi ki, o, Virciniyanın dağlıq Allehan rayonunda böyüyüb. İçəridə içki dostlarının kef məclisi qızışıb son həddə çatanda o, xəlvətcə otaqdan çölə çıxdı və mənim gəmi yoldaşım olana qədər onu bir daha görmədim. Lakin bir neçə dəqiqədən sonra nə üçünsə yoldaşları onu axtarmağa başladılar; görünür, onu sevirdilər, çünki onu ucadan səsləməyə başladılar:
- Bulkinqton! Bulkinqton! Hardasan, Bulkinqton!
Hamı hoteldən onun dalınca çıxdı.
Saat doqquza qalmışdı. Otaqda hay-küylü məclisdən sonra, demək olar, qəribə bir sükut yarandı və mən matroslar gəlməzdən əvvəl beynimdə fikirləşdiyim xırda bir plana görə özümü təbrik elədim.
Heç kəs bir çarpayılıq yerdə qoşa yatmaq istəmir. Hətta doğma qardaşla da bir yerdə yatmaq istəməzsiniz; hər kəs istəyir ki, onun ayrıca yatağı olsun. Bilmirəm nə işdir, adamlar yalnız yatan zaman tək olmağa çalışırlar. Lakin əgər sən naməlum bir hoteldə, naməlum bir şəhərdə, naməlum, yad bir adamla birlikdə yatırsansa, hələ üstəlik həmin naməlum adam harpunçudursa, onda sənin tərəddüd və etirazların ikiqat artır. Bir matros kimi mən elə bir şəraitə düşməmişəm ki, kiminləsə bir çarpayıda yatım; çünki matroslar qurudakı subay krallara nisbətən dənizdə çox nadir hallarda ikilikdə yatırlar. Əlbəttə, yatmağına hamı bir otaqda yatır, lakin hər kəsin ayrıca ədyalı, ayrıca çarpayısı olur.
Həmin harpunçu barədə nə qədər çox fikirləşirdimsə, onunla birlikdə yatacağım bir o qədər də məni qıcıqlandırırdı. Ədalət naminə güman etmək olardı, bir halda ki, o harpunçudur, deməli, onun yatağı da, mələfəsi də pis kökdə olacaq, səliqə-səhmandan söhbət belə gedə bilməz. Mən artıq çimçəşməyə başlayırdım. Bir yandan da artıq gecəydi və mənim ədəbli harpunçum bu vaxtacan gəlib yerinə girməliydi. Birdən gec gəldi, yaxud gecənin bir yarısı gəlib düz mənim üstümə yıxıldı, onda necə? Axı hardan bilim ki, o hansı palçıqlı xəndəkdən çıxıb gəlib, hə?
- Ser,- deyə hotel sahibinə müraciət etdim.- Mən harpunçuyla yatmaq fikrimi dəyişdirdim. Elə bax çalışaram burda, skamyanın üstündə birtəhər yatım...
- Necə istəyirsiz... Amma təəssüf ki, mən sizə döşək verə bilməyəcəm, burdakı taxtalar isə, gördüyünüz kimi, kələ-kötürdür... hamısı oyuq-oyuq və dəlmə-deşikdir... Hə, dostum, baxım görüm, burda bufetdə rəndə olmalıdır, bircə dəqiqə gözləyin, mən indi yerinizi, necə lazımdı, rahatlayaram...- deyə hotel sahibi rəndəni götürüb skamyanın üstündəki tozu nimdaş dəsmalı ilə sildi və yerimi rəndələyə-rəndələqə istehza ilə gülümsədi. Yonqarlar hər tərəfə səpələndi və ağa, az qala, qolunu burxudacaqdı; allaha dua edirdim ki, o dayansın, mənim üçün bu yer elə belə də kifayət qədər yumşaq idi; axı mən yaxşı bilirdim ki, nə qədər rəndələsən də, şam ağacından düzəldilmiş lövhədən heç vaxt pərğulu döşəkçə alınmaz. Ağa yenə istehzalı gülüşlə yerdəki yonqarları yığıb otağın ortasındakı iri sobaya atdı və məni qanıqara halda qoyaraq çıxıb getdi.
Skamyaya uzananda gördüm ki, o məndən, demək olar, bir fut qısadır; lakin onun ayaq tərəfinə stul qoymaq olardı. Ancaq o həm də çox dar idi; otaqdakı digər skamya isə mənimkindən təxminən dörd düym hündürdü – belə ki, onları yanaşı qoymağın xeyri yox idi. Daha sonra skamyamı divara yaxınlaşdırdım, divarla skamya arasında bir qədər boş məsafə saxladım ki, kürəyimi söykəməyə imkan olsun. Lakin sonra hiss elədim ki, pəncərədən də soyuq gəlir və yalnız bu zaman başa düşdüm ki, cızdığım plan boş çıxdı; üstəlik, soyuq o biri tərəfdən də, taxta giriş qapısından da vururdu; soyuq hava kütləsi otaqda birləşib düz mənim yatacağım yerin böyür-başında xırda burağan yaratmışdı.
Lənətə gəlsin bu harpunçunu! Sonra fikirləşdim ki, bəlkə elə ondan qabaq gedib xəlvətcə girim yatağa, içəridən qapını kilidləyim; qoy nə qədər istəyir döysün, açıb-eləyən deyiləm, onsuz da durmayacam... Bu fikir mənə pis görünmədi, lakin bir qədər də düşünüb bu fikirdən imtina etdim... Kim bilir, birdən elə səhər otaqdan çıxanda harpunçu məni görüb təpiyinin altına salacaq?
Mən ətrafa bir də göz gəzdirdim; özgə yatağına girib yatmaqdan savayı çıxış yolu görmədim və düşündüm ki, bəlkə elə bu yazıq tanımadığım harpunçu haqqında nahaqdan pis fikirləşirəm. Bir az da gözləyim, görək nolur, çox geçməz, yəqin ki, gəlib çıxar. Bəlkə onunla lap yaxşı yola gedərik və bir yerdə də yatarıq. Lakin vaxt keçirdi, hotelin digər sakinləri iki-bir, üç-bir hotelə qayıdır, öz otaqlarına çəkilir, mənim harpunçumdan isə xəbər-ətər yox idi.
- Heyyy, cənab, - deyə hotel sahibinə müraciət etdim,- o harpunçu necə adamdır? Həmişə belə gec gəlir?
Saat on ikiyə az qalmışdı. Ağa yenə əvvəlki istehzalı təbəssümüylə mənə baxdı, elə bil başa düşmədiyim nəsə onu əyləndirirdi.
- Yox, adətən tez gəlir... Tez yatıb, erkən də durur. Ümumiyyətlə, o, sübhdən durur. Kim ki, erkən durdu, allah onun çörəyini bol edər. Lakin bu gün alış-verişə getdi. Heç başa düşmürəm ki, nə üçün bu qədər gecikir... Görəsən, başını sata bildimi?
- Başını? Nə boş-boş danışırsan?- yavaş-yavaş hövsələm daralmağa başladı.- Bəlkə deyəsən ki, bu harpunçu şənbə günləri, yaxud da bazar günü səhərlər çıxıb bütün şəhəri gəzib dolanır ki, başını satsın?
- Elədir ki var!- deyə ağa təsdiq etdi.- Mən ona demişdim ki, sən başını burda sata bilməyəcəksən, çünki bazar doludur...
- Nə ilə belə doludur bazar?- deyə bir qədər də ucadan soruşdum.
- Necə nəylə, satlıq başla! Nə qədər desən baş var hər yanda!
- Bura bax, cənab,- deyə təmkinimi pozmadan astadan dedim,- məsləhət görürəm ki, bu nağıllarını özgə adama danışasan, mən sənin üçün maymaq-zad deyiləm...
- Ola bilsin...- diş təmizləyən çöpü götürərək mənimlə razılaşdı,- amma harpunçu bilsə ki, siz onun başını necə təhqir edirsiniz....onda...
- Onun başını əzərəm!- deyə yenə sahibkarın məntiqsiz söhbətlərinə əsəbiləşdim.
- Onun başı onsuz da əzilib!
- Əzilib? Yəni, necə əzilib?
- Çox sadə, əzilib də! Yəqin elə buna görə başını sata bilmir!
Mən ona bir qədər də yaxınlaşdım; bütün bədənim qar çovğunundakı Müqəddəs Hekla vulkanı kimi soyumuşdu.
- Heyyy, cənab, bəsdi dişinizi qurdaladınız! Biz gərək biri-birimizi başa düşək! Özü də təcili! Mən sizin hotelə gəlib otaq istəyirəm, siz isə mənə deyirsiz ki, heç üzünü görmədiyim hansısa harpunçuyla bir yerdə yatım, bir çarpayıda! Üstəlik mənə nağıl danışırsız! Hələ bir o insana qarşı da məndə qıcıq oyadırsız... Tələb edirəm ki, üstüörtülü söhbətlərinizi kənara qoyasınız və izah edin görüm bu harpunçu kimdi belə... Onunla birgə yatsam, mənə xətər dəyməz ki? Xahiş edirəm, cənab, lütfən deyin ki, bu başla bağlı söylədikləriniz uydurmadır... Yoxsa mən elə başa düşəcəyəm ki, bu harpunçunun doğurdan da başı xarabdır... və onunla birgə yatmaq da heç istəmirəm! Sizi isə, ser, hə, hə, sizi, məni buna şüurlu surətdə vadar etdiyinizə görə məhkəmə məsuliyyətinə cəlb etməyə hüququm çatır!
- Yaxşi, yaxşı!- deyə ağa köks ötürdü.- Uzun danışma! Lap uşaq kimi özündən çıxırsan! Nahaq yerə narahat olursan, özünü ələ al! Haqqında danışdığım harpunçu ki var, Cənub sularından təzəcə qayıdıb gəlib. Ordan bir yığın mumiyalanmış Yeni Zelandiya kəlləsi alıb gətirib (onlar burda yaxşı pula gedir). Hamısını satıb, biri qalıb; bu gün axırıncı kəlləni də mütləq satacağını demişdi, çünki sabah bazar günüdü; bazar günləri küçələrdə insan kəllələrini satmaq ayıbdı, camaat kilsəyə gedir, görə bilər. Ötən bazar günü mən onu qoymadım çıxsın bazara, əlində dörd insan kəlləsi vardı, muncuq kimi ipə keçirib düzmüşdü...
Bu izahat bir qədər bundan əvvəl qaranlıq və müəmmalı görünən məsələyə aydınlıq gətirdi və məlum oldu ki, mehmanxana sahibi heç də məni ələ salmırmış; lakin axı ölü bütpərəstlərin kəlləsi ilə alver edən bir adam haqqında nə fikirləşərsən?
- Ser, inanın, bu harpunçu çox təhlükəli adamdı...
- Pulunu vaxtı-vaxtında ödəyir,- ağa cavab verdi.- Amma indi çox gecdi... yaxşı olar ki, gedib onun çarpayısında yatasan, vallah, əla çarpayıdı... yatarsan birtəhər. O gecə bizi də ələ salırdılar, Salli ilə mən elə bu çarpayıda yatdıq. İki nəfərə gen-bol yer var - istəsən o yan bu yana da çevrilə bilərsən... Biz o çarpayıda yatarkən Salli ayaq tərəfdə hələ bir uşaqlar üçün də - Sem və Coni üçün də yer elədi... Sonralar bir dəfə mən dəhşətli yuxu gördüm, başladım yuxuda şıllaq atmağa və Semi vurub döşəməyə yıxıtdım... Az qala uşağın əli sınacaqdı... Bundan sonra Salli dedi ki, belə yatmaq olmaz... Gəlin gedək, bir özünüz də baxın.
O şam yandırıb mənə uzatdı. Mən bir an tərəddüd etdim və birdən o, otağın küncündəki saata baxıb bərkdən dedi:
- Budur, artıq bazar günüdü! Bu gecə siz harpunçunu daha görməyəcəksiz! Görünür, hardasa gecələməli olub. Gəlin, gəlin gedək! Gəlirsiz, ya yox?
Mən bir qədər də düşündüm; sonra pilləkənlə yuxarı qalxdıq; ilbiz çanağı kimi soyuq, balaca bir otağa girdik; otağın ortasında doğurdan da əcayib bir çarpayı vardı; çarpayı o qədər iriydi ki, ora rahat dörd harpunçu yerləşə bilərdi.
- Hə, bax budur, - deyə ağa əlindəki şamı köhnə matros sandığının üstünə qoydu; sandıq stolu və əlüzyuyan ləyəni qoymaq üçün altlığı əvəz edirdi.- İndi rahatlanın, gecəniz xeyrə qalsın!
Mən çarpayıdan gözümü çəkəndə mehmanxana sahibi artıq çıxıb getmişdi.
Ədyalı çəkib yatağa əyildim; əlbəttə, çox gözəl olmasa da, babat bir yataq idi, dözmək olardı. Sonra otağa göz gəzdirdim; çarpayıdan və sandıqdan başqa burda elə bir şey gözə dəymirdi; biri-birinə calanmış rəflər, dörd divar, buxarının ağzına yapışdırılan kağıza çəkilmiş balinanı öldürən insan şəkli, vəssalam. Otaq avadanlıqlarına dəxli olmayan bir əşya da gözümə sataşdı: küncə atılmış asma çarpayı və yol çamadanı əvəz eləyən iri dənizçi kisəsi; şübhəsiz, bu, harpunçuya məxsus idi. Bundan başqa, buxarının üstündəki rəfdə sümükdən düzəldilmiş əcaib formalı balıqçı qarmaqları bağlaması, çarpayının baş tərəfində isə uzun bir harpun durmuşdu.
Bəs sandığın içində nə var belə? Mən onu götürüb işığa tutdum, əllə yoxladım, sonra iylədim və hər vasitəylə çalışdım ki, içindəkinin nə olduğunu öyrənəm. Onu yalnız payəndazla –qıraqlarında ornamentli lələkləri olan hindu mokasinlərinin saçaqlarını xatırladan iri ayaqaltı ilə müqayisə edə bilərdim. Bu ayaqaltının ortasında deşik vardı, daha doğrusu, dar kəsik vardı; məsələn, biz bu cür kəsikləri Mərkəzi və Cənubi Amerikada hinduların geydiyi bürüncəklərdə görmüşük. Ola bilərmi ki, harpunçu bu ayaqaltına bürünüb xristian şəhərinin küçələrini belə görkəmdə gəzsin? Həvəslənib onu əynimə keçirdim; elə bil ağır ərzaq kisəsidir, az qala, məni yerə əyəcəkdi; qalın, uzunsaçaqlı bir geyim formasıydı və mənə elə gəldi ki, bir qədər də nəmdir; sanki o müəmmalı harpunçu bunu yağış yağanda geyinib. Mən güzgüyə yaxınlaşdım; ömrümdə belə bir şey görməmişdim; onu boynumdan elə tələsik çıxartdım ki, az qala, boğulacaqdım.
Daha sonra çarpayının ayaq tərəfində oturub, insan kəlləsi alveri ilə məşğul olan harpunçu və onun ayaqaltısı barədə düşündüm; sonra ayağa durdum, buşlatımı çıxarıb otağın ortasında var-gəl etməyə başladım; gödəkçəmi çıxartdım, yenə başladım fikirləşməyə; əynimdə təkcə köynək qalmışdı. Hiss etdim ki, soyuq məni birtəhər edib, donmağa başlayıram və bir də yadıma düşdü ki, mehmanxana sahibi harpunçunun bu gecə gəlməyəcəyini dedi; beləliklə, tərəddüdlərimə son qoyub ayaqqabılarımı və şalvarımı çıxartdım, şamı söndürüb çarpayıya girdim və özümü taleyin ixtiyarına buraxdım.
Döşəyin içində, görəsən, nə vardı: gəmirilmiş qarğıdalı qıçaları, ya sınmış qab-qacaq qırıntıları - bilmək olmurdu. Uzun müddət o tərəf bu tərəfə çevrildim, yata bilmirdim. Nəhayət, mürgülədim; elə təzəcə yuxuya getmək istəyirdim ki, dəhlizdən ağır addım səsləri eşitdim və qapının kandarında zəif işıq göründü.
Aman allah, yəqin harpunçudur gələn; o lənətə gəlmiş kəllə alverçisi. Yerimdə tam sakitcə uzanmışdım, tərpənmirdim; mənimlə danışmayınca səsimi çıxartmayacaqdım. Bir əlində şam, o biri əlində də yenizelandiyalı kəlləsi tutmuş naməlum adam içəri girdi və çarpayıya baxmadan şamı döşəmənin uzaq küncünə qoydu; sonra bayaq otaqda gördüyüm ağzı bağlı iri kisənin ipini açmağa başladı. Mən onun üzünü görmək istəyirdim, lakin o, bir müddət arxası mənə sarı durdu. Nəhayət, kisənin ağzını açıb mənə tərəf döndü: aman, ilahi! Mən nə görürəm! Bu, nə görkəmdi?! Tünd-qırmızı rəngli, bir azca sarımtıl olan sifət iri, qara kvadratlarla örtülmüşdü. Hə, elə belə də zənn edirdim! Görünür, kiminləsə möhkəm dalaşmışdı, sifətini doğram-doğram etmişdilər və sonra elə bil həkim ora plastır yapışdırmışdı. Elə bu vaxt o, üzünü işığa sarı tutdu və mən apaydın gördüm ki, bunlar plastır deyil, onun yanaqlarındakı qara kvadratlardır! Onun dərisinin üstündə nəsə ləkələr vardı; bunun nə olduğunu əvvəlcə bilmədim, daha sonra anladım vəziyyəti. Yadıma ağ adam haqqında bir hekayət düşdü - balina ovçusu hannibalların arasına düşür, onlar da bu ağ adamın bədənini tatuirovka ilə doldururlar; və mən bu qənaətə gəldim ki, bu harpunçu da gəmi ilə uzaq səfərə çıxmış, başına buna oxşar bir macəra gəlmişdir. Ancaq düşündüm ki, bu vur-tut onun xarici görkəmidi, o, vicdanlı adam da ola bilər! Lakin onun insana bənzəməyən sifətini nə ilə izah etmək olardı!? Axı tatuirovka olunmamış yerlərdə dərisinin rəngi də dəhşətlidir! Ola bilsin, tropik sularda gün yandırıb; lakin mən ömrümdə eşitməmişəm ki, ağ dərili adamı gün bu kökə salsın, yəni dərisini tünd qırmızı-sarımtıl rəngə boyasın. Axı mən heç özüm də Cənub sularında hələ üzməmişəm; bəlkə Cənub günəşi dəridə belə qeyri-adi rənglər əmələ gətirir? Bu qarışıq fikirlər beynimdə ildırım sürətiylə dolaşırdı, harpunçu hələ də məni görmürdü. O, kisəylə əlləşib, nəhayət, onu açdı; bir qədər içində eşələndi və tomaqavk və suiti dərisindən olan üstü xəzli bir çanta çıxartdı; onları otağın ortasındakı sandığa yerləşdirəndən sonra yenizelandiyalının kəlləsini götürdü – dəhşətli bir şey idi!- və onu kisəyə soxdu. Sonra papağını çıxartdı – qunduz xəzindən təzə papaq idi, - bu vaxt, az qala, heyrətdən böyürəcəkdim; onun başında tük yox idi, hər halda, düz alnının üstündə burulmuş balaca bir düyündən başqa mən saç görmədim. Bu tünd qırmızı baş xalis kiflənmiş kəlləyə oxşayırdı. Əgər bu adam mənimlə qapı arasında durmasaydı, otaqdan güllə kimi çıxardım.
Lakin elə bu vəziyyətdə dərhal fikirləşdim ki, pəncərədən də olsa xəlvəti aradan çıxım; amma bizim otaq üçüncü mərtəbədə yerləşirdi. Mən qorxaq deyiləm, amma bu tünd qırmızı başlı quldur mənim dərrakəm xaricindəydi. Xəbərsislik - qorxunun anasıdır və boynuma alıram ki, mən bu əcayib vəziyyətdən elə hövllənib qorxmuşdum ki, həmin naməlum adamı gecənin bir yarısı otağıma soxulmuş cin-şeytan kimi görürdüm. Doğurdan da, mən ondan elə qorxdum ki, cürətim çatmadı soruşum ki, axı sən kimsən, sən hansı sirli aləmin adamısan... Bu vaxt o soyunmağa başladı; nəhayət, onun çılpaq sinəsi və əlləri göründü. Əgər yalan deyirəmsə, qoy elə burda da ölüm; bu adamın bədəninin adətən paltarla örtülü hissələri qəfəsşəkilli cızıqlarla doluydu, eynilə sifəti kimi; belində də eyni qara kvadratlar vardı, zalım oğlu elə bil şil-küt olunmuş halda otuzillik müharibədən bu saat qayıdıb . Hələ bu azmış kimi, ayaqları da o gündə idi; elə bil tünd-yaşıl qurbağa balaları cavan palma gövdələrinin üstünə dırmaşıblar. İndi hər şey aydın idi: bu adam hansısa Cənub sularında balina ovlayan gəmiyə minmiş və beləliklə də xristian torpaqlarına gəlib çıxmış vəhşiydi. Məni sadəcə dəhşət bürümüşdü; o, kəllə alveri edirdi – bəlkə elə bu kəllələr onun qardaşlarınınkıydı? Birdən bu kəllələrə mənim də başımı əlavə etdi, onda necə? İlahi, özün kömək ol! Onun tomaqavkına bax bir!
İndi əsib-titrəməyə vaxt da qalmamışdı, çünki bu vəhşi indi mənim marağımı çəkən elə bir şey eləməyə başladı ki, qarşımdakının bütpərəst olduğuna tamamilə inandım. Stulun söykənəcəyinə asdığı öz bürüncəyinə, ayaqaltına – heç bilmirəm necə adlandıram – yaxınlaşıb ciblərini eşələməyə başladı və əhayət, üçgünlük zənci körpəsi rəngində eybəcər bir şey çıxartdı. Həmin mumiyalanmış kəllələri yadıma salıb, az qala, inanmaq istəyirdim ki, bu qara şey euni cür mumiyalanmış körpədir, lakin onun daş kimi bərk olduğunu və pardaxlanmış qara ağac parçası kimi parıldadığını görüb qərara aldım ki, yəqin ağacdan düzəldilmiş bütdür və dərhal da buna əmin oldum. Çünki vəhşinin buxarıya yaxınlaşıb, öz taxta bütünü ora qoyduğunu gördüm. Buxarının yan divarları və içi qalın his qatı ilə örtülmüşdü və mən düşündüm ki, bu buxarı Afrika bütü üçün əməlli-başlı mehrabdır, daha doğrusu, bütxanadır.
Gözümün ucuyla onun gizlətdiyi bütə tərəf baxmağa başladım; o hayda olmasam da, onun bundan sonrakı hərəkətlərini izləmək maraqlıydı. Gördüm ki, gödəkçənin cibindən iki ovuc yonqar çıxartdı və onları ehtiyatla bütün qabağına səpələdi; sonra onların üstünə bir parça suxarı qoydu və şamla yonqarları yandırdı. Alov qalxanda cəld hərəkətlə barmaqlarını odun içinə saldı, dərhal da oddan çəkib barmaqlarını üfürməyə başladı (görünür, barmaqlarını alovun içində çox saxlamışdı) və alovun içindəki kömürə dönmüş suxarını götürüb, onu bir qədər üfürərək, ehtiramla öz qara körpəsinə uzatdı. Lakin, görünür, külə dönmüş yemək balaca şeytanın ürəyincə olmadı - o, dodaqlarını belə tərpətmədi. Bütün bu qəribə hərəkətlər daha əcayib boğaz səslərilə müşaiyyət olundu; bu səsləri mənim bütpərəst harpuncum çıxarırdı; ya dua edirdi, ya da duaya oxşar bir surə oxuyurdu, bu zaman ağız-burnunu da eybəcər şəkildə əzib-büzürdü. Nəhayət, alovu söndürdü, buxarıdan bütü saymazyana çıxartdı və ovçu vurduğu meşə cüllütünü heybəsinə qoyurmuş kimi, yenə gödəkcəsinin cibinə dürtdü.
Bütün bu müəmmalı hərəkətlər mənim həyəcan və təşvişimi yalnız artırırdı; təsvir olunan işgüzar əməliyyatların sonunun yaxınlaşdığını görüb anladım ki, indi harpunçu şamı ya söndürəcək, ya da söndürməmiş mənim yatdığım çarpayıya girəcək və başa düşdüm ki, işıq sönməmiş bu ovsundan çıxmalıyam. Lakin o, çarpayıya girməmiş daha bir qorxulu iş baş verdi; harpunçu stolun üstündən tomaqavkı götürdü və bir müddət sapına baxıb, onu şamın alovuna tutdu, sonra tomaqavkın küpünü ağzına alıb, havaya xeyli tüsü buraxdı. Şam dərhal söndü; bu vəhşi hannibal ağzında tomaqavk düz mənim çarpayıma tullandı. Daha özümü saxlaya bilməyib dəhşətdən bağırdım, o isə təəccübünü adi bir səslə bildirdi və məni əli ilə yoxlamağa başladı.
Dilim topuq vura-vura nəsə dedim, heç özüm də bilmədim nə dedim; divara tərəf geriyə sıçradım, başladım ona lənət oxumağa. Mənə tərəf gəlməsini istəmirdim, şamı yandırmaq üçün fürsət axtarırdım. Lakin onun boğaz səsləri və cavablarından bildim ki, o mənim sözlərimi o qədər də başa düşmür. Nəhayət, harpunçu donquldandı:
- Sən kimsən, lənət şeytana? Səsini... çıxartmırsan... Az qala səni. öldür...müş-düm...
O bu sözləri deyərkən, közərmiş tomaqavk qaranlıqda əyri-üyrü cizgilər cızdı.
- Ağa! Heyyy, cənab Piter Tabut! Allah xətrinə, mənə kömək edin! - deyə qışqırdım. - Heyy, gözətçi, hardasan? Allah, allah, sən özün kömək ol! Heyy, ağa! Kömək edin!
- De görüm... səəəə.... kim... Kim səəəən?... yoxsaaaa.... öldürrrrr... - hannibal bağırdı, tomaqavkı da yuxarı elə qaldırdı ki, ondan qığılcımlar səpələndi və az qala, yorğan-döşəyim od tutub yanacaqdı. Lakin elə bu vaxt bəxtimdən otağa əlində şam tutmuş hotel sahibi daxil oldu və mən özümü onun üstünə atdım.
- Sakit ol, qorxma, - deyə o bic-bic güldü,- bizim dostumuz Kvikeq sizə xətər yetirməz...
- Buraxın bu hoqqanı... Nə gülürsünüz? - deyə bağırdım.- Mənə nə üçün demədiniz ki, bu harpunçu, lənət şeytana, hannibaldır?
- Düşündüm ki, siz özünüz biləcəksiniz. Axı sizə demişdim ki, o, kəllə alveri ilə məşğul olur... Boş yerə həyəcanlanmayın... Qorxub eləməyin, sakitcə yıxılıb yatın. Heyy, Kvikeq, bura bax, bu adam səninlə... birlikdə... yatacaq... Qandın? Adam burda... birlikdə... səninlə... yatacaq...
Kvikeq donquldandı:
- Mənimm... çarpayım... çoxxxxx... yer... başa düşdüm...- trubkasından tüstü buraxa-buraxa əlavə etdi: - Gəl... gir... yerinə...- ədyalı götürüb mənə göstərdi. Doğurdan da, bunu nəinki nəzakətlə etdi, hətta mənə əsl qonaqpərvər nəvazişi göstərdi. Bir anlıq durub ona baxdım; bədəni tatuirovkayla dolu olsa da, təmiz, qəşəng hannibal idi. Bəs nə üçün mən bu qədər hay-küy qopardım? O da mənim kimi bir insandır, onun da məndən qorxa bilərdi. Sərxoş xristianla yatmaqdansa, ayıq hanniballa yatmaq daha yaxşıdır.
- Cənab, - deyə hotel sahibinə müraciət etdim, - xahiş edirəm ona deyin ki, baltasını, ya trubkasını, bilmirəm nə adlanır, gizlətsin, məndən uzaq eləsin. Qısası, ona deyin ki, tənbəki çəkməsin, onda mən yataram. Mən yataqda tənbəki çəkən adamı xoşlamıram. Bu, təhlükəlidir, mənim isə sığortam yoxdu...
Mənim xahişim Kvikeqə çatdırıldı və o da dərhal buna əməl etdi; sonra yenə nəzakətlə məni yatağa dəvət etdi və özü də künc tərəfə qısıldı; bununla demək istədi ki, narahat olma, mənim heç ayağım da sənə toxunmayacaq.
- Gecən xeyrə, cənab, gedə bilərsiz...- hotel sahibinə dedim.
Mən yatağa girib yuxuya getdim; ömrümdə belə daş kimi yatmamışdım.

Dördüncü Fəsil
Yorğan
Səhər yuxudan ayılanda gördüm ki, Kvikeqin nəvazişli əlləri mənim üstümdədir, elə bil onun arvadıyam, məni qucaqlamışdı. Bizim yorğan quramaydı- müxtəlif rəngli kvadrat və üçbucaqlı güllərlə toxunma bir ədyal idi; onun əli bu ilməli, naxışlı və hər tərəfində xüsusi bəzəkləri olan yorğanın üstündəydi və mənə elə gəldi ki, bu əl dəniz səyahətlərində tez-tez günəş şüaları altında qaldığından yorğanın özü kimi bəzək-düzəklidir; doğrusu, gözlərimi açanda gördüm ki, bu naxışlar və onların tonu biri-birinə qarışıb və üstümdəki ağırlıqdan hiss etdim ki, Kvikeq məni qucaqlayıb.
Qəribə hisslər yaşadım, indi çalışaram bu hissləri təsvir edim. Yadımdadı, uşaq olanda, bir dəfə mənimlə belə bir hal baş vermişdi; bu nə idi - şirin bir xəyal, yoxsa gerçəklik? Bunu hələ də özüm üçün aydınlaşdıra bilmirəm. Bu hadisə belə baş vermişdi: yadımda olan budur ki, mən nadinclik edib buxarının borusuyla dama dırmaşmağa cəhd göstərdim; özümü bir neçə gün qabaq bizə gələn boru təmizləyən adam kimi göstərmək istəyirdim. Həmişə məni danlayan və sam yeməyi vermədən yatağa göndərən analığım məni bacadan dartıb çıxartdı və yatmağa göndərdi. Lakin həmin gün dünyanın ən uzun günüydü - 21 iyun. Gündüz saat iki olardı. Bu vaxtı nə yatmaq? Bu, mənim üçün dəhşətli bir iş idi. Lakin nə etmək olardı? Pilləkənlərlə qalxdım üçüncü mərtəbədıə yerləşən yatağıma; asta-asta soyundum, acı bir ah çəkib girdim yerimə. Mən uzanıb məyus-məyus saatı hesablayırdım; düz on altı saat yatmalıyam, sonra durmalıyam. On altı saat yataqda qalmaq olar? Elə bu fikirlə başladı belim sızıldamağa. Bayırda günəşli hava vardı; pəncərədən günəş şüaları düşür, küçədən minik arabalarının gurultusu eşidilir, bütün evdən isə şən əhval-ruhiyyəli səslər gəlirdi. Hiss edirdim ki, mənim əhvalım anbaan pisləşir və nəhayət, yataqdan durub geyindim; corablarımı ayağıma keçirib sakitcə pilləkəndən aşağı endim, analığımı aradım; mən özümü qəfildən onun ayaqları altına atdım və başladım yalvarmağa; qoy məni ayaqları ilə təpikləsin, mən hər bir cəzanı çəkməyə razıyam, bircə yataqda uzun müddət qalmayım; bu, dözülməzdir. Lakin analığım yaxşı və ağıllı qadın idi; məni geri, öz otağıma qaytardı; beləliklə, mən orda bir neçə saat uzandım, yatmadım; özümü əvvəlkindən daha pis hiss eləməyə başladım; hətta bundan əvvəlki müsibətli günlərimdəkindən də pis hiss etdim özümü. Daha sonra yuxuya getdim, heç nədən xəbərim olmadı; lakin birdən, yarıyuxulu vəziyyətdə yavaş-yavaş gözlərimi açdım - bundan əvvəl pəncərəmdən günəş şüaları düşən otağım zülmətə qərq olmuşdu. Bütün bədənim əsməyə başladı; mən heç nə görmürdüm və heç nə eşitmirdim; amma hiss edirdim ki, kiminsə çəlimsiz əli ədyalın üstündədir. Və hansısa heyrətamiz, əcayib, sakit bir kabus gözümə göründü: o, düz mənim çarpayımın yanında oturmuşdu; mənə elə gəldi ki, uzun müddət, bütöv bir əsr yatmışam; məni dəhşətli bir vahimə basmışdı, qolumu belə tərpədə bilmirdim; lakin bununla belə hiss edirdim ki, bir balaca qolumu tərpətsəm, bütün pis ruhlar, qarabasmalar çıxıb gedəcək. Nəhayət, bu qarabasmalar xəbərsiz-ətərsiz məni tərk etdi; səhər yuxudan duranda yenə təşviş içində onu yadıma saldım; günlər, həftələr, aylar gəlib keçirdi, amma mən o kabusu unuda bilmirdim, bu sirrin nədən ibarət olduğunu anlamaq üçün əzab çəkirdim. Allaha and olsun, mən elə bu günün özündə də onun nədən ibarət olduğunu anlaya bilmirəm.
Hə, deməli, əgər qorxunu kənara atsaq, mən öz əlimin üstündə o çəlimsiz əli hiss etdiyim zaman nə duymuşdumsa, indi də bax belə bir duyğu yaşadım; Kvikeqin bütpərəst əlinin mənim üstümdə olmasını görüncə eynilə uşaqlıqda yaşadığım həmin anları yaşadım. Lakin səhər açıldıqca mən gecəki hadisələri daha ayıq başla yadıma salmağa başladım; başa düşdüm ki, mən necə bir çətin, həm də komik vəziyyətdəyəm. Kvikeqin əlini üstümdən çəkməyə çalışdım, lakin o yuxulu-yuxulu məni bərk-bərk qucaqlamışdı; sanki bizi biri-birimizdən ölüm ayıra bilərdi. Mən onu oyatmağa çalışdım:
- Kvikeq!- deyə səslədim. Lakin cavabında o xoruldadı. Mən böyrü üstə çevrildim, elə bil çiynimdə ağır bir yük vardı; birdən nəsə məni yüngülcə çırmaqladı. Ədyalı üstümdən tullayıb gördüm ki, harpunçu böyrünə qoyduğu tomaqavkla yatıb; bu əşya sivri üzlü o qara körpəyə bənzəyirdi. Belə de, düşündüm, günün günorta çağı uzanıb hannibal və onun tomaqavkı ilə birlikdə yatasan, özü də özgə bir yerdə!
- Kvikeq! Sən Allahın, oyan!
Nəhayət, qıvrılıb onun qucağından qurtuldum; məndən qəribə bir bağırtı qopdu və o, səksəkə içində əlini çəkdi, elə bil Nyufaundlənd itiydi, sudan çıxıb çırpındı; Kvikeq hövlnak durub çarpayıda oturdu, durna balığı kimi gözlərini ovuşdurub mənə zilləndi; sanki məni indi görürdü və başa düşməyə çalışırdı ki, bura hardan gəlib çıxmışam; sonra baxışları yavaş-yavaş istiləşdi, yəni məni artıq tanıdığını hiss etdim. Mən hələ yataqdan durmamışdım, sakitcə onu müşahidə edirdim, ondan daha heç bir təhlükə, yaxud qorxu görmürdüm; buna görə də bu heyrətamiz varlığa daha diqqətlə baxmaq istəyirdim. Nəhayət, mənim kim olduğumu anladı və hiss etdim ki, mövcud vəziyyətlə barışmalı oldu; Kvikeq yataqdan döşəməyə hoppandı və mənə də işarə elədi ki, o, geyinib ilk olaraq otağı tərk edəcək, bundan sonra otağın sahibi kimi mən tənha qala bilərəm. Hə, Kvikeq, düşündüm, bu, mövcud vəziyyətdə ən yaxşı nəzakət formasıdır. Düzü, nə deyirsiniz deyin, kobud insanlarda nəsə anadangəlmə məxsusi bir nəzakət forması olur; onların incə və ədəbli olmasına adam heyrət edir. Kvikeq barədə ona görə bu rəyə gəlirəm ki, mənə qarşı xeyli mərifət və iltifat göstərdi, mən isə ona qarşı bir qədər ədəbsizlik etdiyimi boynuma alıram: məsələn, yataqda uzana-uzana onun hərəkətlərinə göz qoyurdum, üst-başını necə qaydaya salmasına baxırdım, hədsiz maraq mənim bütün ədəb meyarlarımı üstələmişdi. Axı Kvikeq kimi adamı hər gün görmürük; bu adam və onun hərəkətləri də mənim diqqətli müşahidələrimə layiqdir.
O, qunduz xəzindən olan şlyapasının böyürlərini dikəltdi, sonra başına qoydu, şalvarını geyinməmiş başmaqlarını aradı. Allaha and olsun, bilmirəm nə üçün belə edirdi, sonra əlində başmaqlar, başında da şlyapa çarpayının altına girdi; onun hıqqanmasından bildim ki, orda ayaqqabılarını geyinir; mən heç bir yerdə oxumamışam ki, adam ayaqqabılarını gizlincə geyinsin. Bu Kvikeq, görürsüz də, keçid dövrünün varlığıdır; nə ondandı, nə bundan. O elə bir mühitin yetirməsiydi ki, qabalığını qeyri-adi vasitələrlə ortalığa qoymalıydı; təhsili hələ natamam idi, təzəcə başlamışdı oxumağa. Əgər bir qədər oxuyub təhsil görsəydi, çox güman ki, ayaqqabıları ilə beləcə əlləşməzdi; digər tərəfdən, o qaba olmasaydı, ayaqqabısını çarpayı altında geyinməzdi. Nəhayət, o, başında şlyapa çarpayı altından çıxdı; şlyapası lap gözlərinə qədər pərçimlənmişdi. Kvikeq axsaya-axsaya otaqda gəzişməyə başladı. Ayaqqabısı cırıltılı səslər çıxarırdı. Görünür, öküz dərisindən tikilmiş hələ nəm olan bu başmaqlara öyrəşməmişdi, üstəlik də, səhərin soyuq havası onun ayaqlarını sıxırdı.
Bizim pəncərədə pərdə yox idi; otağımız dar dalanın o tərəfindəki evdən əl içi kimi görünürdü; ayağında başmaqlar, başında isə şlyapa Kvikeq mənasız varlıq kimi görünürdü; mən onu başa salmağa çalışdım ki, əyin-başını, heç olmasa, şalvarını mümkün qədər tez geyinsin. O mənim sözlərimə diqqətlə qulaq asdı, sonra əl-üzünü yumağa başladı. Həmin gün səhər onun yerinə hər hansı bir xristian olsaydı, üzünü yuyardı, qəribədir ki, Kvikeq sinəsini, çiyinlərini və əllərini yudu, sonra jiletini geyindi, sandığın üstündə əl-üz yumaq üçün qoyulmuş ləyəni götürdü, sabunu su ilə dolu ləyənin içinə tulladı, sonra yanaqlarını sabunladı. Mən gözləyirdim ki, o hardansa ülgüc çıxardıb üzünü qırxacaq, lakin harpuncu çarpayının küncündəki harpunu götürdü, uzun taxta saplağını ayırdı, onun tiyəsini qınından çıxartdı, iti tiyəni bir neçə dəfə ayaqqabısının altına sürtdü, sonra divarın dibindəki sınıq güzgünün qabağında dayanıb, cəld hərəkətlərlə üzünü qırxmağa başladı, daha doğrusu, üzünü harpunlamağa başladı. Hə, Kvikeq, məncə, sən Rocerin birinci dərəcəli ülgüclərindən əntiqə yararlanırsan. Sonralar mən bu əməliyyata görə o qədər də təəccüblənmədim; çünki öyrəndim ki, harpunları əla keyfiyyətli poladdan hazırlayırlar, onların uzun və dümdüz tiyələri yaman iti olur.
Çox keçmədi ki, Kvikeqin geyim-keçim mərasiminin sonrakı prosedurları da bitdi; o, uzun losman buşlatını geyinib marşal əsasıtək əlində tutduğu vəfalı harpunuyla birlikdə ağayana-ağayana otaqdan çıxdı.

Beşinci fəsil
Səhər yeməyi
Mən dərhal onun dalınca bufetə düşdüm, xımır-xımır gülümsəyən sahibkarla mehribancasına salamlaşdım. Ötən gecəki hadisə zamanı mənimlə bir qədər əylənsə də, ona qarşı kin-küdurətim yox idi. Hərdən ürəkdən gülə bilmək gözəl şeydi. Ancaq heyif ki, belə hallar az-az olur. Bundan başqa, əgər bir adam öz personası ilə onunla zarafat etmək üçün material verirsə, onda qoy çəkinib eləməsin, qoy həmin adam özünü bütünlüklə bu işə həsr etsin. İnandırım sizi, zarafat olunası adam siz düşündüyünüzdən də əhəmiyyətli adamdır.
Bufetdə ötən gecə gələn müsafirlər vardı; mən dünən onları görməmişdim. Hamısı demək olar ki, balina ovlayan gəmidən düşmüşdü: kapitanın birinci, ikinci, üçüncü köməkçiləri, gəmi təmirçiləri və dəmirçiləri, harpuncular, avar çəkənlər. Qarabuğdayı, əzələli, üzlərini tük basmış matroslar səhərin gözü açılan kimi xalat əvəzinə buşlatlarına bürünüb gəlmişdilər bufetə.
Matroslardan hansının sahilə nə vaxt çıxdığını çox asanlıqla müəyyən etmək olardı; məsələn, bu cüssəli cavanın yanaqları günəş şüalarının bəs qədər yandırdığı arnudu xatırladır; bu yanaqlardan elə bil meyvə qoxusu gəlir; çox yox, cəmi üç gün bundan qabaq Hindistandan qayıdıb. O birisi isə, yanındakını deyirəm, onun kimi əsmər deyil - elə bil qırmızı ağac parçasıdır. Üçüncünün sifətində hələ tropik günəşin izləri qalıb, lakin indi bir qədər solğundu; şübhəsiz, bu adam bir neçə həftədir sahildədir. Lakin Kvikeqin yanaqlarıyla heç bir kəsinki müqayisəyə gəlməz; onun sir-sifəti müxtəlif rəngli zolaqlarla doluydu; And dağlarının qərb yamacları kimiydi, sanki onun üzündə bütün iqlim zonalarının naxışları cəmləşmişdi.
- Heyyy! Yemək hazırdı!- nəhayət hotel sahibi qapıları taybatay açıb hamını çağırdı; biz qonşu otağa keçib səhər yeməyinə başladıq.
Deyirlər, dünyagörmüş adamlar digərlərindən təbii maneraları ilə fərqlənirlər, özlərini hər hansı bir mühitdə itirmirlər. Lakin bu, həmişə belə olmur: məsələn, Yeni İngiltərədən olan böyük səyahətçi Ledyard və şotlandiyalı Munqo Park qonaqlıqda özlərini tamamilə itirərmişlər. Ola bilsin ki, itlərin qoşulduğu kirşələrdə ucsuz-bucaqsız Sibirə səyahət etmiş Ledyard, yaxud qara Afrikanı qarış-qarış tənha gəzib dolaşan zavallı Munqo qəhrəmanlıq göstəriblər; lakin yenə deyirəm, belə şücaətlər dünyanın incəliklərini görmək üçün ən yaxşı vasitə də deyil. Hər halda, bu məsələ çox incə məsələdir.
Bu mülahizələr nədən ortaya çıxdı? Biz səhər yeməyinə başlayanda mən özümü balina ovu haqqında şücaətli hekayətlər eşitməyə hazırlamışdım; təəccüblü olsa da, hamı susurdu. Bundan başqa, hamıda elə bil pərişanlıq görüntüsü sezilirdi. Hə, hə, beləydi! Mənim yanımda dəniz canavarları oturmuşdu; onlardan çoxu qorxu-zad bilmədən açıq dənizdə nəhəng balinalar ovlamışdı; onlar əcayib və qorxulu dəniz heyvanlarıyla ölüm-dirim savaşı aparmış, qələbə çalmışdılar; burda onlar birlikdə səhər yeməyi süfrəsi arxasında oturmuşdular - hamı eyni sənətin sahibiydi, eyni zövqə malik idi; onlar biri-birlərinə elə cürətsiz baxırdılar ki, deyirdin bəs, Yaşıl Dağlardakı qoyun damlarından başqa heç yeri görməmişlər. Qəribə paradoksal mənzərəydi: utancaq ayılar, cəsarətsiz balina ovçuları!
Mənim Kvikeqimə gəlincə, deyim ki, o da həmin adamların arasında oturmuşdu; bilmirəm təsadüfdən idimi, ya yox, baş tərəfdə oturmuşdu; buz kimi soyuq və təmkinliydi. Yəqin ki, onun maneraları çox da yaxşı deyildi; hətta onun ən çılğın pərəstişkarı belə riyakarlıq etmədən harpunun yemək məclisinə gətirilməsinə bəraət qazandırmazdı; Kvikeq harpununu düz stolun yanına çəkmişdi və yanında oturanların başı üzərindən stol boyu uzadıb onun iti tiyəsi ilə bifşteksləri qabağına çəkirdi. Lakin qeyd edim ki, o bunu soyuqqanlılıqla edirdi; axı hər kəs bilir ki, əksər adamların gözündə təmkinli olmaq kübar nəzakət qaydalarına uyğundur.
Biz Kvikeqin digər qəribəliklərini sadalamayacağıq; onun isti bulka və kofedən necə incəliklə imtina etməsindən və bütün iştahını yalnız bifşteksə verdiyindən də danışmayacağıq. Yalnız onu demək kifayətdir ki, səhər yeməyi bitəndən sonra mən bayıra çıxıb gəzməyə gedəndə, o hamıyla bərabər istirahət otağına keçdi, öz trubkasını-tomaqavkını yandırdı; vəfalı papağı başında, səhər yediklərini həzm edə-edə sakitcə trubkasını sümürməyə başladı.

Altıncı fəsil
Küçə
Əgər Kvikeq kimi əcəib adamı mədəni bir şəhərdə ilk dəfə görəndə xeyli təəccüblənsəm də, gündüz Nyu Bedford şəhərinin küçələrində gəzərkən bu təəccübüm dərhal yoxa çıxdı.
Bu iri liman şəhərinin sahil körpülərinə yaxın küçələrində demək olar ki, dünyanın hər yerindən gəlmiş ən qəribə və təsvirəgəlməz adamları görmək olardı. Hətta Brodvey və Çestnat küçələrində belə bəzən qorxmuş amerikalı ledilərini Aralıq dənizi matroslarının itələdiklərinin şahidi olarsan. Recent küçəsində arabir hindu və malay matrosları görünür, Bombeydə isə çox vaxt yerlilər yankilərdən hürkürlər. Amma Nyu Bedford hamısını – Uoter və Uoppinq küçələrini də üstələyir. Bu küçələrdə daha çox adi dənizçiləri görmək olar; Nyu Bedfordda isə əsl hanniballar döngələrdə durub naqqallıq edirlər. Onlara heyrətlə baxmayasan, neyləyəsən?
Lakin Fici, Tonqatoboarr, Erromanqoan, Pannancian, Briccian adalarının sakinlərindən və buradakı küçələri gəzib dolaşan balina ovculuğu sənayesinin yoldan ötənlərin diqqətini cəlb etməyən kobud nümayəndələrindən başqa, biz Nyu Bedfordda daha maraqlı, daha gülməli mənzərələri müşahidə edə bilərik. Vermon və Nyu Həmpşirdən buraya hər həftə yeni insan dəstəsi gəlir; onlar balina ovçuluğunun şan-şöhrətinə çatmaq arzusu ilə yanırlar, əsasən cavan, qolugüclü oğlanlardır, öz baltalarını harpunlarla əvəzləmək istəyən dünənki meşəqıranlardır. Bu cavanlar gəldikləri Yaşıl Dağlar kimi yaşıldılar; bəzən adama elə gəlir ki, bunlar elə təzəcə yumurtadan çıxıblar. Məsələn, bax o oğlan, ciddi görkəmlə tindən çıxan oğlanı deyirəm; başında qunduz dərisindən papaq var, mundirinin dal ətəyi də qaranquş quyruğuna bənzəyir, amma matros kəməri bağlayıb, hələ üstəlik xəncərini də belinə taxıb. Ora bax, biri də gəlir, əynində sukeçirməyən plaşı var, üstündən də mantiya salıb.
Şəhər modabazı ilə ot biçini zamanı əlinə maral dərisindən əlcək geyinən (guya əlini günvurmadan qoruyur) kənd modabazı heç vaxt müqayisəyə gəlməz. Əgər həmin o kənd modabazının beyninə seçilmək, yaxud şəhərdə karyera qurmaq, yaxud da elə balina ovlayan gəmiyə düşmək istəyi girdi, siz onda bu adamı müçahidə edin, görün o, limanda nə hoqqalar çıxarır! Özünə matros geyimi sifariş verərkən jiletin düymələrinə mütləq dəbdə olan zınqrovlar qoyacaq və öz parusin şalvarına isə üzəngi vurulmasını tələb edəcək. Təəssüf! Avam kənd camaatı! Bu üzəngilər elə ilk küləkdən xıncım-xıncım olur; bəs sənin o zınqrov və üzəngilərin şiddətli fırtınaya düşsə, onda neyləyəcəksən, hə?
Bununla belə, elə düşünməyin ki, bu şanlı şəhərin sakinləri yalnız harpunçular, hanniballar və kənd avamlarından ibarətdir; heç də belə deyil, Nyu Bedford əslində çox heyrətamiz şəhərdir. Əgər biz, balina ovçuları, olmasaydıq, bu yerlər yəqin ki, indi də Labrador sahilləri kimi acınacaqlı vəziyyətdə qalardı. Şəhər kənarında, sahildən bir qədər aralı olan yerlər indi də lüt-üryandır; burda elə yerlər var ki, adam görəndə lap vahimələnir. Lakin şəhərin özü gözəldir, demək olar ki, bütün Yeni İngiltərəni gəzsən belə gözəl şəhər tapa bilməzsən. Əsl zeytun yağının vətənidir, əlbəttə, Kanaandan sonra; bura həm də taxıl və şərabın məskənidir. Amerikanın heç bir yerində Nyu Bedforddakı kimi şahanə evlər, parklar və dəbdəbəli bağlar tapa bilməzsən. Bunlar hardandı belə? Vulkan püskürməsindən sonra yaranmış yoxsul bir şəhərdə bunlar necə əmələ gəlib?
Gedin bu şəhərin dəmir çərçivələrinə yaxşı-yaxşı baxın, onların içindəki çubuqlar sanki harpun kimi əyilib; o birilərinə - hündür villanın ətrafındakı çərçivələrə baxın, onda yuxarıdakı suala cavab taparsınız. Bütün bu səliqəli, yaraşıqlı binalar, dəbdəbəli bağlar buralara Atlantik, Hind və Sakit okeandan gəlib çıxıblar. Bütün bunları bir zaman balina ovçuları dənizin dibindən çıxarıb buraya gətirmişlər. Belə bir şücaəti heç herr Aleksandr da göstərə bilməz.
Deyirlər, Nyu Bedfordda atalar qızlarına cehiz kimi balina verirlər, qardaş və bacı qızlarına isə delfin hədiyyə edilir; Nyu Bedforda gedin, əsl dəbdəbəli toya baxın; deyirlər orda, o varlı adamların hər birinin evində balina yağı ilə dolu iri çənlər anbarı var və hər axşam burda insan boyundan uzun olan spermasetli şamlar yanır.
Yayda şəhər xüsusilə gözəl olur, elə bil ağcaqayın meşəsinə düşmüsən - yaşıl və qızılı xiyabanlar göz oxşayır.
Avqust ayında isə qalın şabalıdlar yoldan keçənlərin başları üstündə çətir kimi açılır. Bütün Nyu Bedfordda çılpaq qaya parçaları üstündə gülüstan yaradılıb.
Hələ Bedfordun qadınlarından danışmıram! Onlar elə öz zərif əlləri ilə əkdikləri qızıl gül kimi açırlar. Lakin qızıl güllər yalnız yayda çiçəkləyirlər, qadınların yanaqları isə qərənfil kimi ilboyu yanır, elə bil göyün yeddinci qatında günəş gülümsəyir sənə. Belə bir gül selinə dünyanın heç bir yerində rast gəlməzsən, əlbəttə, bircə Salemdən başqa; eşitmişəm Salemdə cavan qızların nəfəsindən müşk ətri gəlir və matroslar dənizdə, sahildən bir neçə mil uzaqda olarkən belə öz sevgililərinin ətrini bu müşkə görə tanıyırlar, elə bil sahildəki puritan evlərə yox, ətirli Molukka adasına gedirlər.

Yeddinci fəsil
Kilsə
Bedfordda balina ovçuları üçün kiçik bir kilsə də var, Hind okenanına, yaxud Sakit okeana çıxan balıqçılar səfərdən qabaq hərdənbir bazar günləri bura gəlirlər; mən də hər ehtimala qarşı kilsəyə getdim. İlk səhər gəzintisindən qayıdıb bir qədər dincəldikdən sonra yenidən küçəyə çıxdım; yalnız buna görə ki, həmin o kilsəyə gedim. Səhərki aydın, günəşli, soyuq havadan əsər-əlamət qalmamışdı, hava tamam dumanlıydı, sulu qar yağırdı. “Ayı dərisi” adlanan tüklü gödəkçəmi geyinib çölə çıxdım və şiddətli borana düşdüm. Az sonra kilsəyə girdim, içəridə adam az idi; bir neçə dənizçi, bir-iki matros arvadı və dul qadın vardı.
Kilsənin içində dərin bir sükut hökm sürürdü; sükutu arabir bayırdakı boranın vıyıltısı pozurdu. Belə görünürdü ki, hər kəs biri-birindən məqsədli şəkildə aralıda oturmuşdur, sanki hər kəsin kədəri özünə aid idi və onu hər kəs içinə salıb təklikdə yaşamaq istəyirdi. Keşiş hələ gəlməmişdi. Kişi və qadın ziyarətçilər sanki lal adacıqlar kimi oturub kilsənin qara haşiyəli mərmər divarlarına tamaşa edirdilər. Kilsə divarlarının üstündə təxminən bu sözlər yazılmışdı (sitatların dəqiqiliyinə zəmanət vermirəm):
1836-CI İL NOYABRIN 1-DƏ, PATAQONİYA SAHİİLƏRİNDƏKİ ADANIN YAXINLIĞINDA ON SƏKKİZ YAŞINDA HƏLAK OLMUŞ CON TALBOTUN XATİRƏSİNƏ
BU XATİRƏ DAŞI ONUN BACISINDAN YADİGAR OLARAQ DÜZƏLDİLİB
31 DEKABR 1839-CU İL
SAKİT OKEAN SAHİLLƏRİ YAXINLIĞINDA BALİNA OVUNDA HƏLAK OLAN “ELİZA” GƏMİSİNİN HEYƏT ÜZVLƏRİ – ROBERT LONQ, UİLS ELLERİ, NATAN KOLEMAN, VALTER KƏNNİ, SET MEYSİ VƏ SAMUYEL QLEYQİN XATİRƏSİNƏ
MƏRMƏR LÖVHƏ ONLARIN SAĞ QALAN DOSTLARI TƏRƏFİNDƏN QOYULUB

MƏRHUM KAPİTAN EZEKİL HARDİNİN XATİRƏSİNƏ
YAPONİYA SAHİLLƏRİNDƏ 3 AVQUST 1833-CÜ İLDƏ ÖZ YELKƏNLİ GƏMİSİNDƏ BALİNA TƏRƏFİNDƏN ÖLDÜRÜLMÜŞDÜR
DUL QALMIŞ ARVADINDAN XATİRƏ LÖVHƏSİ

Mən şlypamın və gödəkçəmin üstündəki sulu qar dənəciklərini çırpıb qapının ağzında oturmuşdum və ətrafa göz gəzdirirdim; birdən təəccüblü də olsa Kvikeqi gördüm. Bu təntənəli şəraitdə o da ətrafa diqqətlə göz qoyurdu; baxışlarında inamsız bir maraq ifadəsi vardı. Bu çöl adamı mənim gəlişimi görən yeganə ziyarətçi oldu; o burda oxumağı bacarmayan yeganə adam olduğu üçün divardakı xatirə lövhələrindəki yazıları da oxumağa girişmədi.
Bu kiçik kilsəyə gələnlər arasında adları mərmər lövhələrə həkk olunmuş dənizçilərin qohumları vardımı? Bunu deyə bilməzdim. Lakin dənizdə o qədər bədbəxt hadisə olur ki, bura gələn qadınlar geyimlərindən daha çox öz çöhrələrində həmin müsibətləri gətirmişdilər. Mən qəti inamla deyə bilərəm ki, bura gələn adamların qəlbindəki yaralar o soyuq lövhələrə baxdıqca təzədən sızıldayırdı.
Eheyy! Siz, yaşıl otlar altında əzizi basdırılan adamlar, bax bu gül-çiçək arasında durub indi deyə bilərsinizmi ki, burda mənim sevdiyim adam yatıb! Siz bu ürəklərin necə iztirab çəkdiyini bilməzsiniz! Bu hüznlü mərmər lövhələrin altında heç bir cənazə yoxdur! Bu soyuq xatirə yazıları necə də inləyir! Burda necə də ölü bir boşluq var! Naməlum en dairələrində həlak olan və dəfn olunmayan adamların ruhu üçün yazılmış bu sətirlərdə bir allahsızlıq var! Bu lövhələrin də yeri bura deyil, Elefant mağarasıdır!
Bizim ölülər əhalinin hansı siyahıyaalınmasına daxildir? Nə üçün hər yerdə belə bir zərbməsəl işlədirlər: məzarlar laldı, onlar Qudvin qumlarından da çox sirr saxlayırlar. Dünən o dünyaya köçmüş insanın adı qarşısında niyə belə əhəmiyyətli sözlər yazırıq, ancaq uzaq Hindistan sularında üzən adamlardan belə sözləri əsirgəyirik? Nə üçün sığorta şirkətləri cəsurların ölümündən sonra külli miqdarda məbləğ ödəyirlər? Milyon illər bundan qabaq həyatını itirmiş qədim Adəm indi hansı əbədi məkanda ümidsiz, iflic və ölü vəziyyətdə uzanıb? Necə izah etmək olar ki, əbədi rahatlığa qovuşan adamlar üçün biz beləcə ümidsiz-ümidsiz ağlayırıq? Nə üçün bütün dirilər ölən hər şeyi susdurmağa çalışırlar? Bəs tabutun içindən gələn taqqıltı niyə bütün şəhəri dəhşətə gətirir?
Bütün bu sualların dərin bir mənası da var.
Lakin inam qəbirlər arasında qidalanan çaqqal kimidir və o hətta bu ölü şübhələrdən belə həyatverici ümid əldə edir.
Nantuketə səfərim ərəfəsi belə bir boranlı gündə bu mərmər lövhələrdən, məndən əvvəl balina ovuna getmiş adamların acı taleyi barədə hüznlü və kədərli yazılardan aldığım təəssüratların məndə hansı hisslər doğurduğunu anlamaq çətin deyil. Hə, İzmail, ola bilsin ki. səni də belə aqibət gözləyir. Lakin bir azdan yavaş-yavaş əhvalım düzəldi. Axı gəmi ilə üzmək və balina ovuna çıxmaq, sadəcə, maraqlıdır və uğur qazanmaq üçün yaxşı fürsətdir; allah qoysa, qəzaya düşmüş velbot əmək haqqımı artırmadan mənə ölməzlik bəxş edəcək. Bu bir həqiqətdir ki, balina ovçuluğunda ölüm adi haldır; çox qısa bir anda qarmaqarışıq vəziyyət olur, heç gözünü də qırpa bilmirsən, bir də görürsən artıq Əbədiyyətə qovuşmusan. Yaxşı, nə olsun axı, bəs sonra? Düşünürəm ki, biz burada Həyat və Ölüm məsələsini qarışdırırıq. Məncə, mənim kölgəm ki, var bu yer üzündə, elə o da mənim əsl mahiyyətimdir. Fikrimcə, mənəvi, ruhi hallara baxanda biz suyun içindən günəşi izləyən ilbizə bənzəyirik; ilbiz hesab edir ki, bu lilli su ən təmiz havadır. Mənə elə gəlir ki, mənim bədənim sadəcə mənim ən yaxşı varlığımın hansısa çöküntüsüdür. Əslində, deyirəm ki, kim istəyir mənim bədənimi götürsün, o - mənim deyil. Buna görə də mən Nantuketə getməyi alqışlayır, üç dəfə “urra” deyirəm; eşq olsun dəlmə-deşiyi olan zədələnmiş yelkənli gəmiyə! Eşq olsun əzilmiş kəlləyə! Mənim ruhumu heç Yupiterin özü də sındıra bilməz!

Səkkizinci fəsil
Yepiskopun kafedrası
Az keçmədi ki, kilsəyə səliqəli görkəmdə və möhkəm bədən quruluşlu bir nəfər girdi; içəridəkilər dərhal bu adama sarı dönüb ehtiramlı baxışlarını ona zillədilər; küləyin həmləsindən qapı onun arxasınca çırpıldı və mən əmin oldum ki, bu hörmətli yaşlı adam keşişdir. Doğurdan da, bu, balina ovçularının dilincə desək, Mapl Ata idi; keşiş balıqçılar arasında məşhurlaşmışdı. Cavnlıqda dənizçi olub, özü də harpunçu, lakin artıq neçə illərdir ki, özünü Allaha xidmətə həsr edib. Mapl Ata sağlam qocadır və həmin günlərdə sərt qışı da dözümlə qarşıladı; onun sağlam qocalığı da elə bil tədricən çiçəkləyən gəncliyə keçir; üzündəki qırışların oyuqlarında yenicə doğan səhərin yüngül işartıları görünürdü, sanki fevral qarı altından yazın yaşıl otları boylanıb çıxmışdı. Onun tarixçəsini bilən adamlar üçün Mapl Ata çox maraq doğururdu, çünki onun müqəddəs görkəmində qeyri-adi əlamətlər peyda olmuşdu. Bu əlamətlər keçmişdəki ağır gəmi həyatından xəbər verirdi. O, içəri girəndə gördüm ki, çətiri yoxdur, əlbəttə, faytonla da gəlməmişdi, onun parusin şlyapasının qıraqlarından sulu qar damçıları axırdı; losman gödəkçələrinə oxşayan ağır brezent plaşı elə bil suyun ağırlığından yerə sürtülmüşdü. Buna baxmayaraq, o, şlyapa, plaş və qaloşlarını müvafiq qaydada soyundu və qapının ağzındakı asılqandan səliqəylə asdı; bundan sonra münasib ibadət libasıyla sakitcə kafedraya, yəni moizə oxduğu hündür yerə yaxınlaşdı.
Köhnə kafedraların əksəriyyəti kimi keşişin moizə yeri də çox hündürdəydi; belə bir hündürlükdə adi pilləkənlər bir qədər uzun olmalıdır ki, kilsənin onsuz da darısqal olan sahəsini qısaltmasın; görünür, Mapl Atanın məsləhəti ilə memar kafedranı pilləkənsiz tikmişdi, əvəzində isə böyürdən, gəminin göyərtəsinə qayıqdan qalxmaq üçün istifadə olunan asma pilləkənlərə bənzər bir nərdivan qurmuşdu. Balina ovlayan gəminin kapitanlarından birinin arvadı kilsəyə xeyriyyəçilik məqsədilə qırmızı yundan toxunmuş iki qəşəng, yoğun kəndir bağışlamışdı, həmin kəndirlər nərdivanın tutacaqlarıydı, nərdivanın özü isə üstdən burğuyla bərkidilmiş, qırmızı ağacın altından qətranlanmışdı; kiçik kilsənin ümumi mənzərəsində bütün bunlar münasibliyi təmin edir və heç də zövqsüz deyildi. Mapl Ata nərdivanın yanında bir anlıq ayaq saxladı və hər iki əli ilə tutacaqların sonundakı yun şarları bərk-bərk sıxdı, yuxarı boylandı, sonra nərdivanı əsl dənizçi kimi, eyni zamanda nizami qaydada qalxdı; elə bil öz gəmisinin dor ağacına çıxırdı.
Bu nərdivan əsl trapı xatırladırdı; adi kəndirlə bağlanmışdı, yalnız pillələr taxtadan idi və mən elə ilk baxışdan gördüm ki, belə bir qurğu gəmi üçün daha rahat ola bilər, amma kilsədə artıq görünür. Çünki heç gözləmirdim ki, kafedraya qalxan Mapl Ata təmkinlə dönüb arxaya baxacaq; göyərtəyə qalxqandan sonra tələsmədən əyilib nərdivanın pillələrini bir-bir dalınca yığdı; nərdivan onun dalınca göyərtəyə dartılmasaydı, kafedranı onun üçün balaca əlçatmaz Kvebek edə bilərdi.
Bir qədər qayğılandım və gördüklərim barədə, onların mənası barədə bir neçə dəqiqə dərindən düşündüm. Mapl Ata sadə və müqəddəs insan kimi hörmət qazanmışdı; buna görə də onun bu hərəkətlərinin ucuz populyarlıq əldə etmək məqsədi daşıdığını güman edə bilməzdim. Yox, əlbəttə, burda nəsə bir xüsusi məna olmalıydı, bundan başqa, burda hansısa bir gizli rəmz də ola bilərdi. Belə olan halda, keşiş bu hərəkətləri ilə bir müddət xarici aləmdən təcrid olunmağı və ruhla təkbətək qalmağı göstərmək istəmirdimi? Doğurdan da, əsl dindar adam üçün bu kafedra - şərab və ətin bitib-tükənməyən ehtiyatlarının daşıyıcısı olan kafedra - məğlubedilməz istehkamdır, Ehreynbreytşteyn tərəfindən qurulmuş bir qaladır, elə bir qala ki, divarlarında əbədi çeşmə qaynayır.
Bu protestant pastorunun əvvəlki dənizçi həyatından əxz elədiyi asma nərdivan yeganə qəribəlik deyildi; kafedranın arxasında iki tərəfdə qoyulmuş mərmər xatirə lövhələri arasındakı divarda böyük bir şəkil vardı: tənha gəmi fırtına ilə mübarizə aparır və fırtına gəmini düz qara sahil qayalarına sürükləyir, bu qayalar ağappağ ləpələrlə yuyulur. Səmada, üzən buludlardan yuxarıda, qara bulud topalarının üstündə isə günəşin xırda işartısı görünür; onun üstündə isə bir mələk var, gözlərini aşağı zilləyib. Bu mələyin işıqlı siması dalğalar qoynunda atılıb-düşən gəminin üstünə düşür; xırda gümüşü lövhəcikləri xatırladan işıqlı ləkələr Nelsonun batdığı “Viktoriya” gəmisinin göyərtəsinə salınmışdır.
Sanki o mələk deyir: “ Ah! Şanlı gəmi! Cəsur, şöhrətli gəmi! Möhkəm dur! Qoy sənin sükanın möhkəm dayansın! Axı uzaqdan günəş görünür, buludlar dağılır, indicə mavi üfüq görünəcək!”
Kafedranın özündə də dənizçi zövqünin izləri vardı; bu şəkil və nərdivan da onunla həmahəng idi. Qabaqdan panellə örtülmüşdü, sanki gəminin sivri burnunu xatırladırdı, qədim gəmilərin burnundakı burğuları xatırladan naxışlı çıxıntıya Bibliya qoyulmuşdu.
Bundan da mənalı nə ola bilər? Axı yer üzündə əzəldən moizəçinin kafedrası qabaqda olub, qalanları isə onun arxasınca gəlir; kafedra dünyanı öz arxasınca aparır. Bax, burda adamlar Allahın gözlənilən qəzəbinin - fırtınanın ilk əlamətlərini görürlər; gəminin burnuna fırtınanın ilk həmlələri dəyir. Burdan fırtınalar Allahına arxadan əsən külək diləyən ilk dualar yüksəlir. Əslində, elə dünya bir gəmidir, açıq okeanda naməlum sulara baş vuran bir gəmi! Moizəçinin kafedrası isə gəminin burnudur!

Doqquzuncu fəsil
Moizə
Mapl Ata yuxarı qalxdı və yumşaq, nəzakətli bir səslə kilsənin müxtəlif yerlərində oturmuş ibadətçilərə sıx oturmağı buyurdu:
- Siz, sol göyərtədikilər! Zəhmət olmasa, sağ tərəfə gəlin! Sağdakılar, sola bir qədər! Ortaya, ortaya sıxlaşın!
Skamyalar arasındakı keçidlərdən ağır matros çəkmələrinin gurultusu eşidildi, qadınların ayaqqabılarının yüngülcə taqqıltısı gəldi və kilsəyə yenə dərin sükut çökdü; bütün gözlər moizəçiyə dikilmişdi.
Keşiş bir qədər dinməzcə hərəkətsiz qaldı, sonra dizləri üstə çökdü, kafedranın burun hissəsində yekə əsmər ovuclarını sinəsində çarpazladı, yumulmuş gözlərini yuxarı qaldırıb dərin ehtiram və pərəstişlə dua oxumağa başladı; elə bil onun duaları dənizin dibindən gəlirdi.
Dualar bitdikdən sonra o, təntənəli bir səslə (sanki dumanda batan gəminin göyərtəsindən dəfn zənglərinin səsi gəlirdi) himn oxumağa başladı, sonra xorun son bəndinə çatınca yavaş-yavaş səsinin tonunu dəyişdi və duanı şən və cingiltili notlarla qurtardı:

Başımın üstündə heyvan arkası,
Qara qorxu kimi çiynimi əyib-
O nəhəng kabusun bir qabırğası.
Dənizin dibinə məni endirib,
Mən ölüm görürım, ölüm uduram,
Günəş yuxarıdan boylanır, gülür,
Dalğalar qoynuna şəfəq süzülür.
Od saçan cəhəngi açıldı, gördüm-
Sanki cəhənnəmin qucağındayam.
Orada bir yığın bədbəxt talelər
Dözülməz iztirab, əzab çəkdilər.
Qəm-kədər bürüdü bütün qəlbimi,
Allahı çağırdım elə bu anda.
Mən heç dualara layiq deyiləm...
Lakin mərhəmətli, rəhimli Allah,
Eşitdi duamı, vallah, eşitdi,
Yox etdi kabusu- o balinanı,
Qəlbimin zülməti əridi getdi.
Bir delfin üstündə gur işıq kimi
Yetişdi dadıma mənim Allahım.
Üzü sərt, qəzəbli, ildırım kimi
Çaxdı, göy səmada yandı pənahım.
Mən Ona əbədi borcluyam, inan,
Həm qəmli günümdə, həm şad günümdə.
Onu vəsf etməkdən yorulmayacam.
Olacaq həmişə mənim yanımda
O mərhənətli Allah, o böyük Allah!

Qoca moizəçi ilə birlikdə içəridəkilərin demək olar ki, hamısı oxuyurdu; himn bütün kilsəni başına götürdü və bayırdakı boranın uğultusunu batırdı, sonra qısa müddətli sükut yarandı, moizəçi tələsmədən Bibliyanı vərəqləyirdi və nəhayət, əlllərini açıq kitabın arasına qoyaraq danışmağa başladı:
- Sevgili matros qardaşlar! Kitabda Peyğəmbər İonayla bağlı birinci fəslin axırıncı şerini götürək! “Və Allah nəhəng Balinanı yaratdı və ona İonanı udmağı əmr etdi”. Matroslar! Bu kitab cəmi dörd fəsildən ibarətdir- burda dördcə hekayət var; bu müqəddəs Kitabın iri fəsillərini biri-biri ilə çox incə, zərif tellər bağlayır. Lakin İonanın dəniz dibini ölçən uzun cihazı bizim qəlblərimizin görün necə də dərinliklərinə işləyir! Bu Peyğəmbər bizə necə böyük bir nümunədir! Balıq bətni barədəki himn necə də gözəldir! O, dəniz dalğası kimi güclü və qəzəblidir! Biz suların qabardığını və üstümüzə gəldiyini hiss edirik; biz onunla birlikdə suyun dibinə düşürük və hər yan sudur, dəniz yosunları və yaşıl lildir! Bəs burdan hansı dərsi götürməliyik? İonanın kitabı bizə nəyi öyrədir? Mənim dostlarım, bu, ikili bir dərsdir: birincisi, bizim hamımız üçün, yəni günaha batan adamlar üçün, ikincisi də mənə- Allahın varlığını yayan, onu tərif edən bir adam üçün bir dərsdir! Bizə - günah işlədən adamlar üçün bu dərs ona görədir ki, burda günahdan danışılır, islaholunmaz qəlbdən, qəfil qorxudan, yaxınlaşan cəzadan, peşimançılıq hissindən, dualardan və nəhayət, İonanın xilası və sevincindən bəhs olunur. Adamlar arasında günaha batanların hamısı kimi Amafinin oğlunun günahı da onun inadkar olmasında, Allahın iradəsinə tabe olmamasında idi; indi Allahın iradəsinin nədən ibarət olmasının və ona nə əmr olunmasının əhəmiyyəti yoxdur; çünki o dedi ki, bu əmri yerinə yetirmək çətindir. Lakin yadda saxlayın: Allah bizdən nə gözləyirsə hər şey çətindir- onların hamısını yerinə yetirmək çətindir. Buna görə də o, tez-tez bizə hökm edir, bizi inandırmağa çalışmır. Əgər biz ona itaət etsək, biz gərək hər dəfə öz içimizə qulaq asaq; bax özün-özünə qulaq asmırsansa, deməli, Allaha da itaət etmək çətindir. Lakin İona günah işlədərək itaətsizlik göstərdi və sonra Allahı söydü, ondan qaçmaq istədi. O elə düşünür ki, adamlar tərəfindən düzəldilmiş gəmi onu o ölkələrə aparacaq ki, orda Allah yox, torpağı idarə edən Kapitanlar olacaq. O, Coppa liman körpülərində ora-bura vurnuxur, Tarşisə gedən gəmi axtarır; burda bir qədər dolaşıqlıq var. Hesablamalara görə Tarşis indiki Kadis ola bilər; hər halda alimlər bu fikirdədir. Bəs bu Kadis harda yerləşir, əziz dostlar? İspaniyada, Coppadan lap uzaq bir yerdə. Belə olan halda qədim zamanlarda İona ora necə çıxıb gedə bilərdi? O zaman Atlantika suları insanlar üçün əlçatmaz və naməlum idi. Deməli, mənim əziz matros qardaşlarım, Coppa, indiki Caffadır; o, Aralıq dənizinin şərq sahillərində yerləşir, Suriyada. Tarşis, yaxud Kadis isə iki min mil qərb tərəfdədir, Cəbbəlütarik boğazının çıxışı tərəfdə. Görürsünüz, matroslar, İona Allah-təaladan dünyanın o başına qaçmaq istədi! Bədbəxt! Zavallı və insanların nifrətinə layiq bir insan! O, günahkar baxışlarla şlyapasını başına basaraq Allahdan gizlənmək istəyir; əsl quldur kimi limanları ələk-vələk edir, dənizi keçməyə tələsir. Onun narahat və günahkar bir siması var; o zamanlar polis olsaydı yəqin ki, onu elə xarici görkəminə görə tutardı və onu gəminin göyərtəsinə buraxmazdı. Axı o, xalis cinayətkar kimi özünü aparır; heç bir yükü yoxdur; yol çantası və ya sakvoyajı belə yoxdur – limana yola salan dostları belə yoxdur ki, ona “yaxşı yol” arzulasınlar. Nəhayət, uzun axtarışlardan sonra o, Tarşisə gedən gəmi tapır; yola düşməyə az qalmış göyərtəyə qalxır, kapitanla danışmaq istəyərkən göyərtədəki matroslar onu görüb bir anlıq işlərini dayandırırlar, pıçıldaşırlar ki, bu adamın, yəni onun pis gözü var. İona bu sözləri eşidir və özünə təskinlik verir; bir qədər sakit və özünə inamlı görkəm alır, hətta matroslara miskin şəkildə gülümsəyir də! Lakin çox nahaq yerə! Matroslar qeyri-ixtiyari onun günah işlətdiyini hiss edirlər. Onlar biri-birinə adi halda olduğu kimi zarafatla pıçıldayırlar: Cek, mən sənə deyirəm ki, o, dul arvadı soyub! Və yaxud, gördün, Co, bu, ikiarvadlıdır. Yaxud da “Harri, mənə elə gəlir ki, o, zinakardır, köhnə Qomorrah türməsindən qaçıb, bəlkə də Sodomdan gələn xalis qatildir...” Matroslardan biri liman körpüyə qaçır; gəmi lövbər salaraq körpüyə bağlanıb və həmin matros dirəklərdən birinin üstünə yapışdırılmış elanı oxudu: atasını öldürən cinayətkarı tapana beş yüz qızıl sikkə veriləcək. Elanın aşağısında qatilin xarici görkəminin təsviri verilmişdi. Həmin matros elanı oxuyur, sonra İonaya baxır, bir də dönüb elana baxır; matrosun dostları İonanı dövrəyə alırlar, onu tutmağa hazırdırlar. İona qorxudan əsir, lakin təşvişini gizlətməyə çalışır, daha miskin görünür. O nədəsə şübhəli olunduğunu güman etmir; bu, özü də şübhə yaradır. Matroslar əmin olurlar ki, o, axtarılan qatil deyil, onu aşağı, kapitanın kayutuna buraxırlar.
“Kimdi orda?- deyə kapitan gömrük kağızlarını eşələyə-eşələyə başını qaldırmadan qışqırır. – Orda kimdi belə?” Bu ziyansız sual İonanın qəlbini necə də amansızcasına parçalayır! O, demək olar ki, dönüb qayıtmağa hazırdır, çıxıb rədd olmağa hazırdır. Sönra səbrini basır və deyir: “Mən bu gəmiylə Tarşisə getmək istəyirəm. Ser, siz nə vaxt yola düşürsüz?” Kapitan kağız-kuğuzla məşğul idi, başını qaldırıb heç İonaya baxmırdı, İona isə düz kapitanın qabağında durmuşdu. Lakin İonanın boğuq səsini eşidən kapitan dərhal başını qaldırıb gözlərini ona zillədi. “Biz növbəti axınla üzüb gedəcəyik” deyə kapitan yavaşca cavab verir və İonanı diqqətlə izləməkdə davam edir. “Gec olacaq, ser?” ”Yox, hər bir namuslu sərnişin üçün kifayət qədər tez bir zamanda!” Ohoo, İona, yenə bir zərbə! Lakin İona dərhal söhbətin məcrasını dəyişir. “Mən də sizinlə gedirəm,” - deyir, - bu da pulu. Neçəyə aparırsınız? İndi ödəmək istəyirəm”. Elə buradaca Kitabda qəsdən deyilir ki, əziz matros dostlarım, “o, yol pulunu gəmi yola düşməmişdən ödədi”. Və hekayətin əsas məğzi də bu təfərrüatdadır, orda çox böyük bir məna var.
Bu kapitan, əziz dostlarım, o adamlardan idi ki, onun fərasəti hər bir cinayəti görə bilir və onun tamahkarlığı isə yalnız kasıbların cinayətlərini ifşa etmək iqtidarında olur. Əziz qardaşlar, bu dünyada yol haqqını ödəyə bilən Günah azad surətdə səyahətə çıxır və onun heç bir pasporta-filana ehtityacı da olmur, elə bil Xeyirxahdır; lakin əgər o, yoxsuldursa, elə birinci alaqapıda onu tutub saxlayacaqlar. Kapitan İonanın cibinin pulunu saymaq istəyir, əvvəlcə ona heç nə demir, sonra üçqat qiymət oxuyur və İona da razılaşır. İndi kapitan əmindir ki, İona xalis cinayətkardır, lakin hər halda qızılla özünə yol açan İonaya qaçmaqda yardım edir; İona tərəddüdsüz cibindən pul kisəsini çıxarır və yalnız bu zaman kapitan ağıllanıb şübhəyə düşür; o, hər bir qızıl sikkəsinin qəlp olub-olmamasını yoxlayır. Sonra özü-özünə deyir ki, bu adam saxtakar deyil və hər ehtimala qarşı İonanı sərnişinlərin siyahısına daxil edir. İona deyir:”Kayutamı mənə göstərin, ser. Mən yorulmuşam, dincəlmək istəyirəm”. “Üz-gözündən görünür,”- deyə kapitan cavab verir.”Buyur, bu da sənin kayutan”. İona kayutaya girir, dönüb kayutanı bağlamaq istəyir, lakin kayutun qapısının açarı yoxdur. Kapitan görür ki, İona qapının kilidi ilə nahaqdan əlləşir, sakitcə gülür və donquldanır ki, zindan qapılarında olduğu kimi burda da qapıların içəridən bağlanmasına icazə yoxdur. İona rəvayətdəki kimi, toza bulaşmış paltarla düz kayuta sərələnir və görür ki, kayutun tavanı çox alçaqdır, az qala, başına dəysin. Burda hava-zad yoxdur, İona güclə nəfəs alır. Gəminin alt hissəsində, suya batdığı kəsimində yerləşən bu darısqal daxmada İona fəhm ilə o ölüm saatını – balinanın qarnına düşəcəyi o məhşər anının gələcəyini hiss edir. Arakəsməyə vintlə bağlanmış asma lampa yüngülcə yırğalanır, sonuncu tayların ağırlığından gəmi bir balaca körpüyə sarı əyilir, kayutdakı lampa da alovun diliylə bərabər əyilir, əslində isə, lampa dümdüzdür, görünür, bu çalxalanmalarda o da aldadıcı və saxta görüntülər yaradır. Lampa İonanı həyəcana gətirir, təşvişə salır; koykasında uzanan İona kayutaya yorğun nəzərlərlə göz gəzdirir; bura qədər uğurla gəlib çıxmış qaçqının narahat baxışları necə dincələ bilərdi? Üstəlik, lampanın eyhamları da onu daha da qorxuya salırdı. Burda hər şey - döşəmə, tavan, arakəsmə əyilmişdi. “Bax, beləcə mənim vicdanım da məndən asılıb,- deyə inildədi,- düz yuxarıdan onun yandırıcı alovu düşür və qəlbimin bütün divarlarını əyib”.
“Gecə qonaqlığından əməlli-başlı kefli qayıdan və başı hələ də içkidən fırlanan adam kimiydi İona, lakin vicdan əzabı yavaş-yavaş onun qəlbini bərk qaçan Roma atının qoşulduğu qoşqunun polad iynələri kimi deşirdi. Bu iynələr nə qədər dərinə işləyirdisə də o qədər də qabağa can atırdı; öz yatağında əzabla qıvrılan həmin o kefli adam kimi Allaha yalvarırdı ki, onu bu əzabdan qurtarsın və yox etsin onu. Nəhayət, bu iztirablar burulğanında qan itirən adamın yavaş-yavaş ölməsi kimi quruyub qalır: çünki onun xəstə vicdanı ağrılı bir yaradır, ordan qan çıxır və qanaxmanı heç cür dayandırmaq olmur; bax İona da beləcə, öz koykasında əzablı, narahat saatlar yaşayır və nəhayət, bu əzabın ağır təsiri altında dərin yuxuya gedir. Budur, axın vaxtı gəlir, gəmi tərpənmək istəyir; gəminin lövbərləri qaldırlır, bağlamaları açılır, möhkəm yırğalanır və bu adamsız liman körpüsündən uzaqlaşıb dənizə, Tarşisə kurs götürür. Qardaşlar, bu, tarixdə ilk qaçaqçı gəmisiydi. Və burda qaçaqı İona idi. Lakin dəniz üsyan edir; dəniz çirkli şeyləri, günahkar yükləri sevmir. Dəhşətli fırtına başlayır, gəminin doğram-doğram olması təhlükəsi var. Bu vaxt bosman hamını göyərtəyə səsləyir, yeşiklər, bardaqlar, taylar dənizə atılır, fırtınanın uğultusu və adamların bağırtısı, ayaq səsləri onun düz başı üstündəki taxta döşəmədən eşidilir. Bu coşmuş hayqırtılar altında İona dəhşətli bir yuxuya gedib. O, qaralmış göy üzünü, çoşmuş dənizi görmür; o, gəminin köndələn tirlərinin necə sındığını hiss etmir, onun xəbəri yoxdur ki, indi uzaqdan, dalğaları qıra-qıra onlara sarı ağzını açaraq nəhəng bir balina gəlir. Çünki, matros qardaşlarım, o, gəminin lap aşağı hissəsindədir, öz kayutunda ağır yuxuya gedib. Lakin gəmi əmlakına baxan adam təşviş içində ona yaxınlaşır və düz qulağına qışqırır: “Nə yatmısan, ağılsız? Dur ayağa!” Bu sarsılmış bağırtıdan oyanan İona ayağa durur, yırğalana-yırğalana, müvazinətini itirə-itirə göyərtəyə qalxır və kanatdan tutur, dənizə baxır. Elə bu vaxt nəhəng bir dalğa pişik kimi onun üstünə sıçrayır; güclü dalğa zərbələri gəmini bürüyür və su bir an belə ara vermədən azğıncasına gəminin burnuna, göyərtəsinə dolur; bəli, gəmi hələ batmasa da, artıq matroslar boğulur və hər dəfə dərin çuxura düşmüş göyün kədərli qaranlığından ağarmış Ay öz vahiməli bənizini göstərir; İona dəhşət içində görür ki, gəminin burnundakı tir yuxarı qalxır, suların qucağına qərq olmaq üçün təzədən aşağı enir.
Bu fəryadları eşitdikcə onun bütün vücudu qorxudan əsir; bu qaçaq özünü, canını harda gizlətsə də xeyri yoxdu - onu indi hamı görür. Matroslar onu görür, ondan şübhələnir və nəhayət, əsl həqiqəti bilmək üçün məsələni Göylər Allahının mühakiməsinə buraxırlar; qərara alırlar ki, püşk atsınlar, görsünlər ki, onları bu dəhşətli fırtınaya düçar edən kimdir; onlar kimin ucbatından bu böyük bəlaya düşüblər. Püşk İonanı göstərir; buna əmin olan matroslar onu qəzəblə sorğu-suala tuturlar: “Sən nə işin sahibisən? Hardan gəlibsən? Sənin vətənin hardadı? Sən hansı millətin nümayəndəsisən?” Lakin, görürsünüz, matros qardaşlar, indi İonanın vəziyyəti necədir. Hiddətlənmiş dənizçilər ondan yalnız hardan gəldiyini və kim olduğunu soruşurlar, lakin onlar suallarına təkcə cavab almırlar, həm də vermədikləri suala da gözlənilməz cavab alırlar; bu cavab Allahın ağır əli ilə İonanın sinəsindən qoparıldı:
- Mən yəhudiyəm!- İona qışqırır, sonra davam edir.- Mən dənizi və Yeri yaratmış Göylər Allahını ehtiramla yad edirəm...
Sən ona ehtiram göstərirsən? İndi Ondan qorxursan, İona? Və İona dərhal yerindən tərpənmədən hər şeyi boynuna alır və adamlar onun hekayətinə qulaq asıb çox böyük təlaş hissi keçirirlər, lakin bütün hallarda İonanın halına acıyırlar. Lakin İona Allahdan mərhəmət diləmir və öz günahlarının bütün dərinliyi ona çox gözəl bəllidir; bu zaman İona dənizçilərə deyir ki, onu götürüb dənizə tullasınlar; axı o bilirdi ki, adamların beləcə fırtınaya düşməsi onun ucbatından olub; dənizçilərin ona yazığı gəlir və onlar gəmini başqa vasitələrlə xilas etməyə çalışırlar. Lakin bütün səylər əbəs yerədir, azğın fırtına daha möhkəm uğuldayır və bu zaman onlar bir əllərini göyə qaldırıb yalvarır, o biri əlləri ilə heç özləri də istəmədən İonadan yapışırlar.
Baxın! İonanı qaldırırlar, elə bil İona lövbərdir, sonra onu dənizə tullayırlar və dərhal azğın dəniz sakitləşir, şərqdən gələn dalğalar quzu balasına dönür, fırtına İonanı qoynuna alıb uzaqlara aparır, gəminin böyür-başını zərif ləpələr yalamağa başlayır. İona vəhşi burulğanlar arasındaca itib-batır və dənizin dibinə düşür və heç bilmir ki, balinanın açıq qalan ağzına nə vaxt girir və o, balina, ağ dişlərini qıcırdaraq çənəsiylə əlləşir; və o zaman İona Balinanın qarnından öz Allahına yalvarır. İndi siz fikir verin, onun dualarına diqqət yetirin və özünüz üçün çox vacib ibrət dərsi götürün. İona günahkar olsa da Allahdan azad olunmasını diləmir, ona dua eləmir; o, hiss edir ki, bu dəhşətli cəzaya layiqdir, ədalətlidir bu cəza.
Bütün əzab və əziyyətlərinə baxmayaraq özünü Allahın iradəsinə buraxır.
Bu isə, mənim dənizçi qardaşlarım, həqiqi və təbii peşmançılıq hissidir; o, bağışlanmaq tələb etmir, o, cəzaya görə təşəkkür edir. İonanın bu hərəkəti Allaha o qədər xoş getdi ki, onu azad etdi, onu dənizdən və balinadan xilas etdi. Qardaşlar, mən İonanı sizə tövbə edən adam kimi nümunə göstərmirəm; günah işlətməyin, amma günah işlətsəniz İona kimi peşiman olun...
Moizəçi danışırdı; bayırda çağlayan qar-boranın vıyıltısı gəlirdi; elə bil bu vıyıltı-uğultu moizəçinin sözlərinə bir qədər də qüvvət verirdi; o, dənizdəki fırtınanı təsvir edərkən sanki onun özü də azğın fırtınanın ağuşuna düşmüşdü. Onun geniş sinəsi qalxıb-enirdi, sanki ölü bir beşik kimi yırğalanırdı, açılmış əlləri elə bil təbii fəlakətlə döyüşürdü, gurultu səsləri qaranlığın ağzından gəlirdi və baxışlar şimşəyi süpürürdü; bütün bunlar sadəqəlbli insanları onu qorxu və hörmət hissiylə müşahidə etməyə məcbur edirdi. Lakin indi sükut yaranmışdı; keşiş yenə sakit-sakit müqəddəs Kitabı vərəqləməyə başladı, sonra gözlərini yumub bir anlıq hərəkətsiz dayandı, Allahla və özü-özüylə söhbət etdi, sonra yenidən dindarlara tərəf dönüb başını lap aşağı əydi və möhtəşəm səslə bu sözləri dedi:
- Mənim matros qardaşlarım! Allah-təala sizin çiyninizə yalnız bir əlini qoyub, lakin mənim çiynimə iki əlini qoyub sıxır. Mən bu zəif işıqda sizə İonanın bütün günahkarlara ibrət dərsini oxudum; bu ibrət sizin üçündür, daha çox mənim üçündür, çünki mən sizdən daha çox günaha batmışam. Bax, indi böyük məmnuniyyətlə mən bu dor ağacından enib göyərtəyə düşərdim, sizin yanınıza, sizinlə birlikdə qulaq asardım və sizlərdən biri də mənim üçün Kitabdan ikinci, daha qorxulu dərsi – Allahın istəklisi İonanın ibrət dərsini oxuyardı. Sükançı-Peyğəmbər və həqiqət kahini olan İona Allahdan əmr aldı: bu acı həqiqəti Şər içində batıb qalmış Nineveh şəhərinə çatdırsın; lakin bu şəhərin əhalisinin nifrətinə tuş gələcəyindən qorxub İona Allahın ona əmr etdiyi işdən boyun qaçırdı və öz borcunu yerinə yetirmək istəmədi, Allahdan gizlənməyə çalışdı, buna görə də Coppa gəmisinə mindi. Lakin Allah hər yerdədir; İona Tarşisə çata bilmədi. Yadınızdadırsa, Allah Balina timsalında onu tapdı və uddu; onu azğın burulğana giriftar etdi; onu tez bir zamanda batırıb özü ilə “dənizin qəlbinə” – coşmuş dalğa və burulğanların dibinə itələdi; onun başı dəniz yosunları ilə örtülmüşdü və bütün axar su dünyası onun üstündə kədərlə dalğalanırdı. Lakin hətta ordan, suyun dibindən, balina ora baş vuranda onun qarnından - cəhənnəmin ağzından belə Allah onun səsini eşitdi, onun tövbə etdiyini və bağışlanmasını eşitdi; məhz bu zaman Allah balinaya əmr etdi; balina dənizin soyuq zülmətindən səksənərək isti, nəvazişli günəşə sarı, havanın və yerin bütün möcüzələrinin görüşünə tələsdi və İonanı quruya tulladı; onda yenə Allahın səsi gəldi, yaralanmış və əzilmiş İona, iki balıqqulağında sahilə düşdü, onun qulaqlarında hələ də okean sularının uğultusu eşidilirdi; İona Alahın əmrini yerinə yetirdi. Bəs Allahın əmri nə idi, qardaşlar? Həqiqəti Yalanın üzünə çırpmaq!
Budur, əziz dostlar, iknici dərs bundan ibarətdir! Buna xor baxan allah bəndəsinə dərd gəlsin! Bu dünyanı Allahın bu ibrətindən azdıran bəndələrə dərd gəlsin! Ar olsun o adamlara ki, Allahın əta etdiyi işlərə, məsələn, fırtınaya ağız büzür! Dərd gəlsin o adama ki, tamahkarlıq edir, qorxmur! Ar olsun o adama ki, o, yaxşı adı yaxşılıqdan üstün tutur! Ar olsun o adama ki, bu dünyada şərəfsizlik edir! Yalandan xilas yolu olsa belə, Həqiqətdən üz döndərən adama dərd gəlsin!
Bəli, ar olsun o adama ki, böyük yolgöstərən Pavelin dediyi kimi, özü layiq olmadığı halda başqalarına nəsihət verir!
Keşiş başını aşağı əydi və bir anlıq özünü unutdu, sonra təzədən üzünü bizə sarı tutub, böyük bir sevinc hissiylə ucadan dedi:
- Ey mənim matros qardaşlarım! Gəminin sağ tərəfində dərdlə birlikdə daim bərəkət də üzür və bu bərəkətin yüksəklərə ucalan zirvəsi dərdin dərinliyindən daha artıqdı. Yüksəklərə qalxanlara, qürurlu Allahların və bu torpağın hakimləri qarşısında boyun əyməyənlərə eşq olsun! Eşq olsun o adamlara ki, bu satqın və alçaq dünyanın gəmisi onun ayaqları altında batarkən güclü əlləri ona kömək olur! Eşq olsun o kəslərə ki, həqiqətin bir zərrəsindən də əl götürmür, ancaq hətta senatorların və hakimlərin plaşı altında gizlənsə belə günahı dağıdıb məhv edər! Eşq olsun o adama ki, yeganə vətəni göylər olan Allahdan başqa heç bir qanun, heç bir ağa tanımır! Eşq olsun o adama ki, onu Yüzilliyin etibarlı Gəmisindən şiddətli və azğın okean suları silib süpürüb ata bilmir! Son nəfəsində bu sözləri deyə bilmək qisməti olan adamlara eşq olsun: “Atam mənim, ölümə məhkum edilmiş, ya da ölməzlik qazanmış mən budur ölürəm! Mən çalışdım ki, Sənə məxsus olam, bu dünyaya, yaxud özümə yox! Lakin bütün bunların mənası yoxdur! Mən əbədiyyəti Sənin üçün saxlayıram; axı insan kimdi ki, öz Allahından çox yaşasın?”
Keşiş daha heç nə demədi, asta hərəkətlə oturanlara xeyir-dua verdi və əlləriylə üzünü örtüb, adamlar dağılışanadək diz çökmüş vəziyyətdə qaldı.

Tərcümə: Kamran Nəzirli

2011-11-14T07:43:00.000-08:00

2011-11-14T07:32:00.000-08:00

SƏHNƏ ƏDƏBİYYATI

Atur Miller

XX əsr dramaturgiyasının əfsanəsi

Amerika, ümumilikdə dünya dramaturgiyasının klassiki və əfsanəsi Artur Miller 1915-ci ilin 17 oktyabrında Nyu-Yorkda anadan olub. Millerin 1943-1999-cu illər, yəni yarım əsrdən artıq bir müddəti əhatə edən pyes yaradıcılığı onun XX əsr dünya dramaturgiyasındakı yerini müəyyən etdi. Və şübhəsiz ki, onun yeri birincilər sırasındadı. Millerin dramları Amerikanın və Avropanın ən nüfuzlu teatrlarında oynanılıb, ədəbi tənqidçilər və teatrşünaslar indi bu əsərləri XX əsrin sənət hadisəsi adlandırırlar.
Teatr təbii ki, vizual sənətdi, amma Millerin pyesləri hardasa dramaturgiya ilə nəsrin vəhdətində, daha doğrusu, sərhədlərində yazılıb. Çünki dialoqlar obrazların daxili aləmin psixoloji vəziyyətini açmağa yönəlib. Artur Millerin pyesləri əsasən sosial yönümlü olsa da, ABŞ-dakı böyük depressiyadan bəhs etsə də, dramaturqun qəhrəmanları bu mövzunu bəşəri tema anlamı səviyyəsinə qaldıra bilirlər.
Məhşur dramaturqun «Xəzər» oxucularına təqdim etdiyimiz 1968-ci ildə yazılmış «Qiymət» pyesi illuziyalar və gerçəklər, həqiqət və yalan, yaxın adamların bir-birinə doğmalığı və yadlığı haqqındadı.

Bəxti gətirən adam
(pyes)

Üçpərdəli dram

İştirakçılar
Deyvid Bivz
Şori
Cey Bi Feller
Endrü Folk
Peterson Bivz
Ester Folk
Den Dibbl
Qustav Eberson
Oqi Belfast
Bell xala

Elə də keçmiş əyyamlar deyil.
Birinci pərdə. Birinci şəkil. Təmir emalatxanası kimi istifadə olunan sarayın içi. İkinci mənzərə. Saray sübh çağı öncəsi. İkinci pərdə. Birinci mənzərə. Təxminən üç ildən sonranın iyunu. Folkların qonaq otağı artıq Deyvidə məxsusdur. İkinci şəkil. Sabahkı gün. Qonaq otağı. Üçüncü pərdə. Birinci şəkil. Gələn ilin fevralı. Qonaq otağı. İkinci mənzərə. Bir ay sonra. Axşamcağı. Qonaq otağı.
BİRİNCİ PƏRDƏ.
Birinci şəkil.
Haradasa Mərkəzi Qərbin balaca şəhərlərindən birində olan saray. Tamaşaçı bu sarayı aşağı küncdən görür. Sarayın iri giriş qapıları ora-bura yellənir. Sağ tərəfi divar boyu tutan oyuqda avtomobil təmiri üçün lazım olan alətlər, ehtiyat hissələr, əski və başqa şeylər var. Oyuğun üzərindəki rəfdə qaykalar, nasos və başqa alətlər var. Divarın sol tərəfində normal ölçülü qapı Şorinin dükanına və sarayın bir hissəsi olan taxıl ambarına açılır. Bir qədər solda səhnənin arxası boyu uzanan tərəfdə olan divara o baş bu baş sement torbaları yığılıb. Onların qarşısındakı bir neçə çəlləkdə gübrə var.
Mərkəzdə, avansəhnədə balaca dəmir soba qızarır. Oyuğun üzərindən elektrik lampası asılıb. Döşəmədə iri domkrat və stul kimi istifadə edilən bir neçə köhnə çəllək var ki, onlardan da ikisi sobanın yanındadır. Avansəhnənin sağında iri spirt çəni var. Onun ətrafına dəmir-dümür səpələnib. Bu köhnə saraydan müəyyən qədər ambar, müəyyən qədər də avtomobil təmiri emalatxanası kimi istifadə edilir. Rəngsiz palıd dirəkələr bu saraya sanki bir istilik gətirir. Bu şəkildə əsas olan da elə bu ağacın öz təbii rəngidir. Sement torbalarının bozumtulluğunu da bu mənzərəyə əlavə etmək lazımdır. Pərdə qalxanacan avtomobillərin aramsız siqnal səsləri eşidilir. Onlardan biri köhnə "Ford"un bir vaxtlar çıxardığı təxminən özü kimi köhnə "qu-qa" səsidir.
Pərdə qalxır.
Deyvid skamyanı altına qoyub spirt çəninin kranını açıb doldurur. Onun iyirmi iki yaşı var. Belə baxanda ciddi şəhərli iş adamı təsiri bağışlayır. Amma bu təsəvvür özü elə istəyənəcən davam eləyir. Elə ki, kimliyini unudaraq, olduğu kimi görünməyə başlayır, o, qəribə, məzəli, sadəlövh, həmişə axtarışda olan bir gəncdir. O, əynini yüngül geyinib. Cey Bi Feller saraya daxil olur. O, qışa uyğun geyimdədir, enli sifətində müəyyən qədər zərif cizgilər olan əlli yaşlı kök bir kişidir. Çəkisinə baxmayaraq addımları yüngül atır.
Cey Bi. Deyvid, belə görürəm, sən əlini alkoqolla isidirsən! (Pəncəsi üstə yeriyir.) Belə şaxtada məhz belə eləmək lazımdır.
Deyvid. Elə bilirəm, bu gün hamı gələcək. Aprel! Nə komediya oldu!
Cey Bi (avansəhnədə başını bulayır). Mən tərəf elə soyuq idi ki, uşaq şöbəsini bağlamalı oldum. Gələn qış gərək fırlanan qapı qoydurtduram. (Oturur.) Nədən belə bəzənmisən?
Deyvid (bir dizüstə dayanıb bankanın ağır-ağır dolmasını müşahidə eləyir). Esterlə görüşüm var.
Cey Bi (narahatlıqla). Təklikdə?
Deyvid. İndi özü bura gələcək. Sonra onlara gedəcəyik. Ümid eləyirəm, nəhayət, ondan rəsmən qızını istəməyə özümdə cürət tapacağam. Əgər mənim qayınatam olmağa razıdırsa, gərək onunla birtəhər yollaşaq.
Cey Bi (eyni tonla). Ancaq onunla ehtiyatlı davran, hər addımına nəzarət elə.
Deyvid (kranı bağlayıb bankanı götürür və qalxır). İnanmıram ki, üstümə dava-qırğınla gələ. Səncə, gələr?
Cey Bi. O qoca Folkdan iblis də baş açmaz, Ceyv.
Sağ tərəfdən fit səsi gəlir.
Deyvid (əlindəki bankayla sağ tərəfə gedir). İndi kimdir orada? (Çıxır.)
Şori əlil arabasında saraya girir. O, nədənsə çox narazıdır. Otuz səkkiz yaşı var, amma tük deyilən şeydən tamam-kamal xali olmasına görə dazdır, hətta bığ-saqqal nədir, qaşı-kipriyi də yoxdur. Odur ki, onun yaşını müəyyənləşdirmək müşkül məsələdir. Şori ucadan qəhqəhə çəkə və eyni anda hiyləgərcəsinə qımışa bilər. Əlləri tünd göy odeyalla örtülüb. Əlil arabası dayanır. Şori yumruqlarını əsdirir. Danışmağa başlayanda fit səsi gəlir.
Şori. Onlar bu fit səsini nə vaxtsa kəsəcək, ya yox?! Bir dəqiqə ulaşmasalar olmaz?!
Cey Bi. Sakit, onlar axı onun müştəriləridir!
Şori (Cey Biyə sarı dönərək). Bəs, sən burda nə eləyirsən? Yaşayırsan?
Cey Bi. Məgər sən əleyhinəsən? (Sobaya sarı gedib əllərini isidir.) İlahi, o bu sazaqda necə işləyə bilər axı? Elə bil soyuducu kamerasıdır! Başqa nə ad vermək olar?
Şori. Belə piyli olasan, özün də üşüyəsən? Baş aça bilmirəm.
Cey Bi. Nədənsə, hamı elə bilir, kök adama həmişə istidir. Guya köklərin əsəbləri yoxdur.
Şori. Dükana get, ora istidir. Beyzik oynayarıq. (Geri dönüb qayıdır.)
Cey Bi. Bu gün Deyvid Folkla görüşür.
Şori (dayanır). Deyv bu gün Folkla görüşmür.
Cey Bi. İndicə özü mənə dedi.
Şori (təzədən dönərək). Qulaq as. O, bura gəlib məndən iş istədiyi elə birinci gündən onunla görüşüb. Ester barədə söhbət etmək istəyir. Budur, yeddi ildir o, görüşü təxirə salır, yəqin bu gün də təxirə düşər. Bir də ki, sənin nə işinə qalıb? Nədir, elçi-zadsan məgər? Yoxsa arvadın yenə səni evdən qovub?
Cey Bi. Yox, mən daha içmirəm. Doğrusu, çox içmirəm. (Çəlləyn üstə oturur.) Sadəcə, bu iki balanı düşünürəm. Axı bizim zəmanədə bir-birini lap uşaqlıqdan istəyən iki nəfərə çox nadir hallarda rast gəlinir. Bu, heç də boş məsələ deyil.
Şori. Hər halda, arvadınla aranda nə məsələdir?
Cey Bi. Heç... biz, sadəcə, razılaşdıq ki... əgər uşaq olmursa...
Şori (halına acıyaraq). Bəs həkim nə deyir?
Cey Bi. Çox gecdir. Bizim iri, gözəl mağazamız var. Zarafat deyil, otuz bir şöbə! Gözəl evimiz var, amma uşaq səsinə həsrətdir. Nə demək istədiyim çatır da. Sən ölürsən, ölən kimi də sənin qapıdakı adını rənglə silib yox eləyirlər. Bax, belə-belə işlər. (Qısa pauza. Dərindən nəfəs alaraq mövzunu dəyişir.) Mənə elə gəlir, Deyv üçün nəsə bir iş görə biləcəyəm.
Şori. Nədir, havalanmısan, yoxsa səndə Şaxta Baba kompleksi əmələ gəlib?
Cey Bi. Yox, sadəcə, o mənə kimisə xatırladır. Məsələn, elə mənim özümü. Amma onun yaşında mən bir yerdə qərar tuta bilmirdim. O isə sanki linoleum parçasıdır, özüyçün dayanıb qalıb. Səbəbini bilməsəm də hərdən onun yanına gələndə nədənsə mərdə belə bir hiss yaranır ki, elə bil sonunun yaxşı qurtaracağını əvvəlcədən bildiyin o köhnə filmlərdən birinə baxırsan... (Qəflətən Şorinin kürəyinə vurur.) Yəqin səbəb onun belə gənc olması, mənimsə dəhşətli bir sürətlə... qocalmağımdır...
Şori. Onu kimin yanında işə düzəltmək istəyirsən?
Cey Bi. Mənim Berlidəki qaynımın yanında. Den Dubbli deyirəm. Tanıyırsan da, rançosu da var, orada su samurları saxlayır.
Şori. Yox, indi ona ora getmək lazım deyil, indi...
Cey Bi. Məsələ burasındadır ki, onun maşını tez-tez xarab olur. Odur ki, yaxşı mexanik ona hava-su kimi lazımdır.
Şori. Əşi, o yekəbaş bir qəpiyindən də keçən deyil, əgər ona...
Küçədən mühərrikin səsi gəlir. Balaca qaykanın başı cibindən çıxan Deyvid daxil olur. O, daxil olanda maşınlar sürüb gedirlər. Deyvid kanistrə yaxınlaşıb onun içindəki benzinlə əllərini yuyur.
Deyvid. Elə bircə o birləşdirici kəməri qaldırmaq lazımmış. Saat neçədir, Con?
Şori. Hara hazırlaşırsan? Sənə Folkun evinə getmək lazım deyil.
Bell xala dükandan çıxır. Onun əlində kağıza bükülmüş çanta və köynək var. Bu qadın sanki heç vaxt cavan olmayıb. Bədəncə gombul, sifətdən quşa oxşayan bu qadın həmişə burnunu çəkir və burun dəsmalı da, deyəsən, heç vaxt əlindən düşmür.
Bell (Deyvidə). Elə bilirdim, sən dükandasan. Ester xahiş elədi, tələsəsən.
Deyvid (ona yaxınlaşaraq). Təşəkkür eləyirəm, Bell. (Köynəyin kağızını açaraq.) Məgər bu, təzədir?
Bell (dəhşət içində). Sən təzəsini istəyirdin?
Deyvid (köynəyə baxaraq). Ah Bell, haçan sənin huşun yerində olacaq? Ester sənə demişdi ki, mənə təzə köynək gətirəsən.
Bell (çantadan qaloşları çıxararaq). Əvəzində... əvəzində bir gör, sənə nə gətirmişəm.
Deyvid. Əşi, mən məgər qaloş geyinirəm?! Köynək də mən istəyən deyil, Bell! Sən hərdən lap...
Bell ağlayır.
Deyvid. Yaxşı, yaxşı, unutduq getdi.
Bell. Mən istəyirdim yaxşı olsun. Bir də ki, yeri gəlmişkən, mən sənin anan-zad deyiləm.
Deyvid (onu ovunduraraq). Bell xala, üzr istəyirəm. İndi isə bir də təşəkkür eləyirəm, gedə bilərsən.
Bell (hələ də içini çəkərək). Atan sənin qardaşın Eymosun küçəylə qaçdığını görəndə...
Deyvid. Hə, yaxşı... çox sağ ol.
Bell (burnunda dəsmalla). Məcbur elədi ki, ayağına qaloş geyinsin. Niyə səni məcbur eləmədi ki...
Deyvid (onun əlini tumarlayaraq). Esterə denən, mən bir az gec gələcəyəm.
Şori. Bell, heç bilirsənmi, nədən belə huşsuzsan? Çünki burnunu yaman çox çəkirsən. Burun da ki, birbaşa beyinlə əlaqəlidir. Odur ki, orda olanlar axıb burundan çıxır.
Deyvid. Bəsdir, Şori!
Bell içinı çəkə-çəkə çıxır.
Deyvid. Anam öləndən bəri o mənimlə uşaq kimi davranır. Elə bil mənim yeddi yaşım var! (Köynəyi götürür.)
Şori (həyəcanla). Qulaq as, qoca səni öldürər! (Köynəyi əlindən alıb altına basır.)
Deyvid (pərt olaraq, eyni zamanda inadkar təbəssümlə köynəyini geri almağa cəhd edir). Bura ver, əgər mən onunla görüşməyə qərar vermişəmsə, mütləq görüşəcəyəm.
Pet və Eymos küçədən içəri daxil olur. Pet təxminən qırx beş yaşlı bəstəboy, əsəbi bir kişidir. Eymosun iyirmi dörd yaşı var. O danışanda sözləri uzadır və yeriyəndə ayaqlarını yerə bərkdən vurmaq adəti var.
Pet (içəri girən kimi Deyvidə). Niyə sobanın yanında büzüşüb qalmısan? Bilmirsən ki, yüksək hərarət damarlara pis təsir edir?
Eymos (rezin topu əlində sıxaraq). Sən hara belə hazırlaşmısan, Deyv?
Şori (Petə). Ata, oğluna bir ağıl ver.
Pet. İndi verərəm. (Sanki indicə əmr verəcəkmiş kimi Deyvidə sarı dönür.) Sən nə qərar qəbul etmisən?
Deyvid. Qərara gəlmişkəm ki, elə indicə mister Endrü Folkun yanına gedib ona qızıyla evlənmək istədiyimi deyim.
Pet. Əla qərardır.
Şori. Əladan da əla. (Petə işarə eləyərək, Coy Biyə tərəf dönür.) Ataya da bir denən.
Cey Bi (onun Petə münasibəti Şoridən fərqlidir. Onun Petə ürəyi yanır). Məncə, kimsə ona qoşulub getməlidir.
Pet (qətiyyətlə Deyvidə). Əlbəttə, kimsə ona qoşulub getməlidir.
Eymos (Deyvidə). Mənə icazə ver. Əgər bir şey olsa, mən...
Deyvid (hamıya). Siz hamınız axır anlayacaqsnıız ki, lənət şeytana...
Pet (Deyvidə). Mən sənə söyüş söyməyi qadağan eləyirəm. Yaxanı bağla, Eymos. (Eymos barədə.) O, elə indicə iki mil qaçıb. (Eymosun paltosunda daha bir düyməni bağlayaraq Cey Bidən soruşur.) Bu yeni metodika necədir, bəyənirsən? Eymos, göstər ona.
Eymos (topu nümayiş etdirir). Rezin topu əlimdə sıxıram.
Cey Bi. Bu nədir, barmaqlar üçündür?
Deyvid diqqətlə qardaşına baxır.
Pet. Barmaq üçün yox, çiyin üçün. Çiyin möhkəm deyilsə, barmağın, əlin qiyməti sıfırdır.
Şori (Petə). Nədir, kömək eləyəcəksən, yoxsa qoyacaqsan onu o evdə öldürsünlər?
Pet. Kim öldürəcək? Hansı evdə? (Xatırlayaraq.) Hə, oh Deyv...
Şori (Ağzını əyərək). Hə, oh Deyv. Sən axı onun atasısan. Tanrı xətrinə...
Deyvid. Yaxşı, məsləhət kifayət eləyər. İndicə Ester gələcək. Biz onunla gedib birlikdə hər şeyi müzakirə edəcəyik. Əgər…
Şori. O Endrünün çoxdan ağlı azıb, onunla nə danışacaqsan? O səni istəyən adam deyil, özü də deyib ki, işdi-şayəd əgər evinə gəlsən səni öldürəcək. Xəstəxanada işləmək istəyib-istəmədiyini özün düşün və bir qərar qəbul et.
Pauza.
Deyvid. Siz mənə nə məsləhət verirsiniz? İstəyirsiniz, o, Esteri oxumağa göndərsin, biz bir də görüşməyək? Bilirəm, axırı necə olacaq.
Şori. Yox, bilmirsən. İki il mən belə bir gənc oğlanı gözləyə-gözləyə qaldım, ona iş verdim. Niyə axı, nəyə görə? Əlbəttə, mən bəlkə də səfehləyirəm, qoca kişiyəm, əldən-ayaqdan düşmüşəm. Amma orada, dənizlər arxasında öyrəndiklərim az olmayıb.
Deyvid. Məsələn, nə?
Şori. Məsələn, canı xata-bəladan necə qorumağı. Mən çox gözlədim, sən də gəlib çıxdın. İndi də sən bir az gözlə.
Pet. Deyv, mən də onunla razıyam.
Deyvid. Mən hələ lap uşaqlıqdan Esterlə ailə qurmaq arzusundayam! (Çəlləyin üstə oturur.) İlahi, siz axı hardan bilirsiniz ki, insan haçan gözləməli, haçan cürətə gəlib qərar qəbul etməlidir?
Şori, Tələsən təndirə düşər.
Deyvid. Cey Bi, sənin sözün nədir?
Cey Bi. Deyv, şəxsən mən çox gözləməyin əleyhinəyəm, amma, hər halda, sizin qoca Folkun dalınca sürünməyinizi görmək istəməzdim. Adam boğulmayacağına yüz faiz əmin olmadan dərin suya kəllə vurmamalıdır.
Pet (qabağa əyilib Deyvidə müraciət edir). Deyvid əminlik böyük şeydir. Məsələn, elə məni götür. Mən dənizdən qayıdanda…
Deyvid. Con, saat neçədir? Ata, üzr istəyirəm.
Cey Bi. Səkkizə iyirmi dəqiqə qalıb.
Deyvid (Şoriyə). Köynəyimi özün verəcəksən, yoxsa əlindən dartıb alım?
Pet (sözünə davam etmək istəyərək). Bax belə, mən ki, dənizdən qayıtdım…
Şori (Eymos barəsində). Sən o dənizinə gedənəcən, burada artıq bir oğlunun tərbiyəsini pozmuşdun.
Pet. Mənmi? Niyə pozmuşdum? Çünki sən elə düşünürsən ki, zirzəmidə məşq etmək olmaz, eləmi? Ötürmə verən ilk növbədə… traektoriyanı düzgün hesablamağı bacarmalıdır, əks halda, o…
Şori. Heç nədir.
Pet. Hə, nə qədər ki, yadımdan çıxmayıb bir şey soruşum. Bu spirtdən silgi vasitəsi kimi istifadə etmək olarmı? (Çəni göstərir.)
Deyvid. Olar. Amma orada bir şey qalmayıb, bir-iki damcı ola ya olmaya.
Eymos. Demək, sən hamısını bu gün satmısan? (Sevincək Petə.) Deyirdin axı, o, hamısını sata biləcək.
Şori. Yaxşı görək, qardaşından dahi düzəltmə, sadəcə, havaya görə belə alınıb. Adətən, apreldə günəş od kimi qızdırır.
Eymos. Bu gün isə şaxtadır.
Şori. Amma o haradan bilirdi ki, aprel belə soyuq keçəcək.
Cey Bi. Bəlkə bilirdi. Bilirdinmi, Deyv?
Deyvid. Belə də… güman eləyirdim.
Pet. Dahilər iki cür olur: qoluna görə və ağlına görə. Məsələn, Kristi Metyuson, yaxud Uolter Conson kimi beysbolçuları götürək. Onlar hər ikisi dahidir.
Şori. Bir kəlməylə həll etdi.
Pet (ilk öncə sıxılır, amma Eymosun və özünün müdafiəsinə qalxmaq istəyi get-gedə daha qabarıq görünür). Çünki onlar həyatdan nə istədiklərini yaxşı dərk eləyirlər. Heç də hamı belə deyil.
Şori (Deyvidə işarə eləyərək). Bax, bu, ən bariz nümunədir.
Pet (özünü buna inandırmağa çalışdığından get-gedə səsini qaldırır). Mən həmişə bilmişəm ki, Deyvid özünü toparlaya bilmir. Amma Eymos başqa məsələ. Mən dənizdən qayıdıb evə gələndə nə gördüm? Ananın qucağında bir uşaq gördüm. Ona əlimlə toxunan kimi başa düşdüm ki, o, güclü adam olacaq. Öz-özümə dedim: bu gənc həyatını bazara döndərməyəcək, eyni vaxtda on yeddi işlə məşğul olan yarımçıq papaqçılardan olmayacaq… Özümə dedim ki, o, beysbolçu olmalıdır. Odur ki, bu ideyaya mübtəlalıqla düz on iki il həftədə yeddi dəfə məşq eləyirdim. Bax, əsl toparlanmaq buna deyərlər! Bax, əsl inam buna deyərlər! Həyatı əlinə ala bildinsə, onun hansı şəklə istəsən sala bilərsən. Bunun mütləq səmərəsini görəcəksən. Özü də elə fikirləşməyin ki, kənardakılar bunu görmür.
Şori. Kim görmür ki?
Pet (qışqıraraq). Siz! Sizin ona münasibətiniz mənim xoşuma gəlmir.
Hamı susub ona baxır.
Pet. İndi hələ də qışdır. Qışda o, harada oynamalıdır?
Şori. Sən kimdən danışırsan?
Deyvid (kənara çəkilir. Bu, onun nəzərində darıxdırıcı və ikrahedici bir mənzərədir). Ata, o demədimi ki…
Pet. O heç nə deməli deyil. Deyəsən, siz elə düşünürsünüz ki, beysbol ona, sadəcə, başını qatmaq üçün lazımdır. İstirahət günləri topdur da, özü üçün qovur. Əsla! Beysbol onun həyatının mənası, mağazadan, təmir emalatxanasından və sairdən heç də aşağı olmayan daimi iş yeridir. İndi qışdır, oyunlar təxirə salınıb. Odur ki, o da beləcə evdə oturub gözləyir!
Cey Bi. Əlbəttə, Pet, işinin başqa adı nədir?
Pet. Elə isə niyə axı hamı ona elə baxır ki, elə bil… (Əlini alnına qoyur. Qəflətən belə qızışmağına görə utanıb xəcalət hissi keçirir. Araya sükut çökür.)
Deyvid (özünü saxlaya bilməyərək, Petə yaxınlaşır). Ata, əyləş. Əyləş. (Çəlləyi Petə tərəf itələyir.)
Pet baxışlarını bir nöqtəyə zilləyərək, halsız halda əyləşir.
Pet. Yox, mən, hər halda, heç cür anlaya bilmirəm. Vilayətin bütün qəzetləri onu fenomen adlandırır.
Deyvid hiss eləyir ki, bu mənzərəni müşahidə eləmək onun üçün ağırdır. Odur ki, bir neçə addım kənarlaşıb gözünü bir küncə zilləyir.
Pet. O, məğlubedilməzdir. O, güclülər dəstəsində çıxış etməyə hazırdır. Amma nədən axı onunla müqavilə imzalamırlar. Bunun səbəbini kim izah edə bilər?
Deyvid. Ata, mən də bu haqda çox düşünmüşəm. Bəlkə sən təzədən «Detroyt teykers»lə danışasan?
Eymos. (Nə vaxtdan içində qalan hikkəsini çölə çıxararaq). O heç vaxt onlarla danışmayıb!
Pet. Qulaq as, Eymos…
Deyvid (qınayıcı tərzdə). Ata…
Eymos. Heç vaxt da danışmayacaq. Mən bunu bilirəm, ona görə də istəyirəm…
Deyvid. Amma axı ötən yay sən deyirdin…
Pet. Mən onlara dəfələrlə zəng etmişəm, amma… istəyirdim, hər şey təbii alınsın. Bu gərək öz-özünə, təbii alına, Deyv.
Şori. O onların rədd cavabını eşitmək istəməyib.
Pet. Belə də… bəli, ola bilər (Deyvidə.) Əgər mən bu saat zəng vurub cavab tələb etsəm, «yox» deməli olacaqlar. Mən də istəmirəm ki, Eymos barədə belə bir söz eşidim. Burada psixoloji bir məqam var: bir dəfə rədd etdilərsə, ikinci cəhdin faydası yoxdur.
Deyvid. Amma, ata, bəlkə… bəlkə… onlar, sadəcə, unudublr. Onu yoxlamalı olduqlarını unudublar. Bəlkə elə düşünürlər ki, ona baxıblar. Sən onlara zəng vurub xəbər eləyəndə ki, gələn olmayıb, bu xatırlamaya görə hələ üstəlik sənə minnətdar olacaqlar. (Hamıya.) Sizə isə sözüm budur: gəlin gözləyək, olan olacaq, olmayan da olmayacaq.
Şori (əlini bir-birinə sürtərək). Belə, indi də gedək, beyzik oynayaq. Gedək! Con, Pet, gəlin!
Onlar dükanın qapısına tərəf gedirlər.
Cey Bi (saata baxaraq). Arvad məni öldürər.
Şori. Nəyə görə? Beyzik araq deyil, iyisi qalmır.
Pet. Eymos, istəyirəm, sən də baxasan. Beyzik, müəyyən mənada şüurun inkişafına çox yaxşı təsir göstərir. Di haydı, paltonun düymələrini aç.
Pet Şori və Cey Binin ardınca dükana tərəf gedir. Eymos da elə görünür ki, onların ardınca getmək niyyətindədir, amma qapının ağzındaca dayanıb qalır. Sonra qapını onların arxasınca örtüb Deyvidə yaxınlaşır.
Eymos. Deyv, səndən bir xahişim var. (Qapıya baxıb sonra astadan sözünə davam edir.) Məni irəli çək, yaxşımı?
Deyv ona baxır.
Eymos. Mənim üçün nəsə elə. Mən hələlik sakitcə oturub qalacağam, heç hara getməyəcəyəm. Amma and içirəm ki, mən sıxılıb eləmirəm.
Deyvid. Nə danışırsan, Eym, sən axı niyə…
Eymos. Heç də elə deyil. Mən oynamağa təzə-təzə başlayanda hamı deyirdi (Təqlid edərək.) «Eymos çox uzağa gedəcək. Eymos çox uzağa gedəcək. “Mən artıq beş ildir məktəbi bitirmişəm, amma hələ də həmin o pulları xərcləyirəm. Özümə bir qız tapmaq, evlənmək istəyirəm. Öz işimi qurmaq istəyirəm. Deyv, sən torpağın üstə özünü suda balıq kimi hiss eləyirsən, elə bil meydançadasan, nə elədiyini bilirsən. Məni də irəli çək, yaxşımı?
Deyvid. Amma mənim beysboldan atam bildiyinin yarısı qədər də başım çıxmır: nə məşqlərdən, nə də…
Eymos. Zərər yoxdur. Sənin maşından da başın çıxmırdı. İndi bir gör, nələr alınır.
Deyvid. Nələr alınır ki? Heç nə alınmır. Mənim hələ də bu işdən başım çıxmır.
Eymos. Başın çıxır. Hamı bilir ki, başın çıxır.
Deyvid. Əşi, onlar hamısı səfehləyir. Mənə həsəd aparma, Eym, əgər düzəltdiyim hansısa maşın sabah xarab olsa, hamı deyəcək, mən heç bir işə yaramıram. Bu da təbiidir. Mən Şorinin «ford»undan başlamışam, sonra başqa bir maşını düzəltdim. Beləcə, bu işi hələ öyrənib qurtarmamış mexanik kimi ad çıxardım. Amma axı bu işi mənə yox, sənə öyrədirdilər. Səndə nəsə var, Eym (Dərin rəğbət hissiylə onun əlindən tutur)… sən böyük adam olmalısan. Çünki buna layiqsən. Sən həqiqətən də bacarıqlısan. Mənə belə baxma. Elə günü sabah məni küçəyə atsalar, belə xoşbəxt görünməyəcəyəm. Atamıza da gülüb eləmə, Eym, sən onun həyatının mənasısan. Məni eşidirsən? Onunla tez-tez bir yerdə ol.
Eymos. Oldu, Deyv, onsuz da sən həmişə məni bu cür sakitləşdirirsən. (Qəflətən Pet kimi eyforiyaya qapılır.) Mən güclülər dəstəsində olanda, sənə alacağam… sənə tayı-bərabəri olmayan bir qaraj alacağam.
Ester daxil olur. O, tamamilə yetkin, yaşına uyğun olmayan qədərində yetişmiş bir qızdır. O, sürətlə qaça, uzun müddət üzə, hətta nə ağırlıq desən, qaldıra bilər. Həm də bu işləri özünü nümayiş elətdirmək üçün görmür, bu, ondan ötrü su içmək kimi bir şeydir. Hündürdən və yoluxdurucu tərzdə gülə bilər. Ondakı bu qadınlıq təravəti Deyvidi ehtirasla sevməsi səbəbindəndir. Deyvid yanında olmayanda sanki bütün bu xüsusiyyətləri də qeybə çəkilir. İndi özünü elə aparır ki, elə bil heç nə baş verməyib. Amma içəri girəndə nəfəsini güclə alır. Səbəb yolu qaça-qaça gəlməsi deyil, mühüm hadisələr öncəsi bunun həyəcanını yaşayır.
Ester. Oh, Deyvid, nə yaxşı ki, evdəsən! (Yaxınlaşıb onun başını tumarlayır.) Elə indicə qayıtmısan? Hazırsanmı? (Deyvidin yanından Eymosa baxır.) Salam, Eym, əlin necədir?
Eymos. Hər şey qaydasındadır, Es.
Ester. Sənə göstərdiyim hərəkətləri edirsənmi?
Eymos. Hə, xırda-xırla istifadə eləyirəm.
Ester. Çox xeyirlidir. Təzədən meydançaya qayıdıb hərəkətlərinin necə çevik olduğunu görəndə özün də anlayacaqsan. Deyvid, indi biz getməliyik.
Eymos (müəmmalı baxışlarla.) Di… sizə uğurlar. (Dükanın qapısına tərəf gedir.)
Deyvid. Təşəkkürlər, Eym.
Eymos əl eləyib dükana keçir və arxasınca qapını örtür.
Deyvid. Es, mən qorxuram. Bunu nahaq sənə desəm də bil ki, qorxuram.
Ester. Qorxursan, o səni döyər.
Deyvid. Özün bilirsən ki, mən belə şeylərdən heç vaxt qorxmamışam.
Ester. Amma biz həmişə bilmişik ki, gec-tez bunu onun üzünə deməliyik.
Deyvid. Elədir, amma mən həmişə düşünmüşəm ki, o vaxtacan nəyəsə nail olacağam. Sən də bilirsən axı...
Ester. Nail də oldun.
Deyvid. Sən onun tərəzisiylə ölç. O, varlı-hallı fermerdir, düz yüz on akr ən yaxşı torpağın yiyəsidir. Təsəvvür elə ki, mənə sual edəndə ona cavabım nə olur. Bu günkü gəlirim də daxil olmaqla üç yüz doxsan dörd dolların yiyəsiyəm, deyirəm.
Ester. Sən axı həmişə deyirdin ki, üç yüz əlli toplayan kimi onun yanına xahişə gedəcəyik.
Deyvid. İlahi, əgər mən vəkil, həkim, yaxud hətta mühasib olsaydım…
Ester. Mexanik heç də mühasibdən pis vəzifə deyil!
Deyvid. Elədir… amma mən hətta mexanik olduğuma da tərəddüd eləyirəm. (Onun əlindən tutur.) Qulaq as, Es, ola bilsin, bircə ildən sonra mən əsl biznesə girişdim ki, o hər şeyi görüb…
Ester. Bir il?! Deyvi, doğrudanmı sən…
Deyvid. Demək istəyirəm… gəl, heç ondan soruşub eləmədən elə günü bu gün evlənək.
Ester. Sənə demişdim axı, bacarmaram…
Deyvid. Əgər biz baş götürüb uzaqlara getsək…
Ester. Hara da getsək, həmişə qorxu-hürkü içində olacağam ki, o gəlib çıxacaq. Özün bilirsən ki, cin təpəsinə vursa ondan nə desən gözləmək olar. Anamın axırına o çıxmadımı… O bilməsə olmaz, Deyvi. Mənə elə gəlir ki, hələ uşaqlıqdan belə olacağını hiss etmişdim. Səninlə mətbəx pəncərəsindən danışmağı xoşlayandan, sən məni Şorinin maşınında karxanaya aparandan bəri duyuq düşmüşdüm. Hətta altıncı «B»də mənə «Sonuncu mogikan» kitabını oxumağa verdiyin də yadımdadır. O vaxtdan bilirdim ki, biz birlikdə yaşaya-yaşaya onun üstümüzə necə kəkələndiyini dinləməli olacağıq. Biz başqa cür eləyə bilmərik, Deyvi. (Sanki ona seçim imkanı vermək üçün kənara çəkilir.)
Deyvid (üzünə təbəssüm qonur). Bilirsənmi, Es, sən təkcə mənim sevgilim yox, həm də ən yaxın dostumsan.
Ester onun üstünə qaçıb öpür. Onlar elə bir-birlərini qucaqlamağa bənd imiş kimi, qəflətən kimsə içəri girir. Bu, balaca, günün altında qalmaqdan quruyan fermer Den Dibbldir. Əyin-başı səliqəlidir: əynində makintoş, başında şlyapa. Bir neçə saniyə susandan sonra sözə başlayır.
Dibbl. Bağışlayın, mən Cey Bi Felleri görmək istərdim. O, buradadır?
Deyvid. Cey Bi? Əlbəttə, buradadır. (Dükanın qapısını göstərir.) Oradadır.
Dibbl. Çox təşəkkür edirəm.
Deyvid. Hər şey qaydasındadır, Ser.
Dibbl şlyapasını qaldıraraq Esteri salamlayır, dükana tərəf bir neçə metr gedib dayanır və geri qanrılır.
Dibbl. Siz… siz mexanik Deyvid Bivz deyilsiniz?
Deyvid. Bəli, ser Deyvid mənəm.
Dibbl başını tərpədir və cəld dükana girib, arxasınca qapını örtməyi unutmur. Deyvid onun ardınca baxır.
Ester. Gedək, Deyvi.
Deyvid. Hə, qoy paltomu geyinim. (Paltosu asılmış asılqana tərəf gedib geyinməyə başlayır.) İlahi, köynəyi gərək dəyişəm. Şori götürüb, yəqin özündədir.
Ester (məsələdən hali adam kimi). O, hesab eləyir ki, sən gərək getməyəsən.
Deyvid. Yox əşi… o, sadəcə, səfehləyir. Bir dəqiqədən sonra qayıdacağam. (Dükana tərəf gedib qapıya yaxınlaşır.)
Cey Bi, Dibbl, Eymos dükandan çıxır, Şori də gəlib çıxır. Görünür ki, Cey Bi nədənsə həyəcanlanıb.
Cey Bi. Deyv bir bura gəl. (Denə.) Den, sən peşman olmayacaqsan. Deyv, mənim Berlidən gələn qayınımla tanış ol. Bu Den Dibbldir.
Deyvid. Ser, salam.
Cey Bi. Den təzə «marmonuyla» gəlib. Dəfn mərasiminə gəlib, mənim evimdə qalır.
Deyvid (Cey Biyə müəyyən qədər tərəddüdlə). Dedin ki, «marmonuyla» gəlib?
Cey Bi. Bəli, «marmonuyla». (Əminliklə.) Deyv, sənin «marmondan» başın çıxır?
Deyvid. Az-çox. (Denə.) Gətirsəniz, məmnuniyyətlə, baxaram. Amma təəssüf ki, indi getməliyəm.
Cey Bi. Den, hələlik, mənim maşınımın yanında gözlə. İndi mən ona bir-iki şeyi başa salacağam, sonra gəlim, gedərik.
Dibbl. Ancaq cəld ol, küçə soyuqdur. Sabaha qədər düzəltmək lazımdır. (Cey Biyə.) Bilirsənmi, məni necə silkələyir, yəqin təzədən bir də appendisit olacağam.
Cey Bi (onu qapıya ötürərək). Əgər bir dəfə appendesitini kəsiblərsə, çətin bir də əmələ gələ.
Dibbl. Birdən əmələ gəldi?! Bir də ömrümdə belə zibilə pul vermərəm! (Çıxır.)
Cey Bi (Deyvidin yanına qayıdaraq). Yeri gəlmişkən, o axmaq Berlinin ən varlı fermerlərindəndir. Sənə demişəmmi, o öz rançosunda su samuru saxlayır?
Deyvid. Qulaq as, mən axı «marmon» sarıdan hırla-zırı qanmıram.
Cey Bi. Elə o da sənin günündədir. Onun evində iki tozsoran ola-ola döşəməni hələ də süpürkəylə süpürür. İndi diqqətlə mənə qulaq as. O dedi ki, maşınının açar yerində nəsə problem var. Düz iki həftə dilə tutmuşam ki, gətirib sənə göstərsin. Nəhayət... Su samurlarından başqa onun ucu-bucağı görünməyən taxıl zəmiləri, beş traktoru var.
Ester. Beş traktor?
Cey Bi. O, axmağın biridir, amma həmin o samurlardan yaxşı pul qırır. Əgər sən onun «marmonunu» düzəldə bilsən, ştatın ən böyük fermasının yolu üzünə açıq olacaq. Yeri gəlmişkən, traktora görə də, özün yaxşı bilirsən ki, əməlli-başlı pul verirlər. Onun minlərlə dostu var, hər yerə onlarla gedir. Mənim yanıma da gətirib.
Deyvid. Demək belə, amma traktordan mənim heç başım çıxmır.
Ester. Lənət şeytana, başın çıxsın da!
Deyvid. Bircə onun öz traktorları olmasın.
Ester. Məhz onun…
Cey Bi. Mənə qulaq as, bəlkə də bu, sənin ən böyük şansındır… «Marmon» mənim evimdədir. O, qarda ümumiyyətlə onu sürməyə qorxur. Mən özüm sürüb gətirərəm, sən də bir əncam qılarsan. Oldumu?
Deyvid. Qulaq as, Con, mən…
Cey Bi. Səhər ertədən qalx, işə başla. Yaxşımı?
Ester (sevincək). Deyvid, bu ki, lap əla oldu!
Deyvid (tələsik). Məncə, yaxşısı budur, tələsməyin, Es. Altı aydan sonra, bəlkə də daha tez mənim də ona göstərməyə nəyimsə olacaq.
Ester. Əgər biz bu gün, elə indicə ora getməsək, mən bir həftədən sonra Normalda olacağam.
Şori. Sən onu məcbur eləyəcəksən, Ester.
Ester (qəflətən səsini qaldıraraq). Amma sən ona təzyiq eləmə! İnsan qurbağa deyil ki, nəsə baş verənəcən dinməzcə oturub gözləsin.
Şori. Əgər sən onu ora çəikb aparsan, atanla üz-üzə gələcək. Atan onu öldürə bilər!
Deyvid (təmkinlə Esterin əlindən tutur). Yaxşı, Es, gedək. (Cey Biyə.) Maşını sür gətir, mən tez qayıdacağam.
Qəflətən Cey Bi baxışlarını küçəyə dikir. Deyvid və Ester də onun bu hərəkətini tutaraq həmin tərəfə baxır. Ester hər ehtimala qarşı ondan bir neçə addım kənara çəiklir. Endrü Folk daxil olur. O, dəmir kimi möhkəm, hündürboylu, qəddi azca əyilmiş, görmə qabiliyyəti zəif olan bir kişidir. Küçədən mühərrikin səsi gəlir. Görünür, onun maşınına nəsə olub.
Cey Bi (bir neçə saniyədən sonra). Mən sən deyən kimi edəcəyəm, Deyvid. Beşcə dəqiqədən sonra.
Deyvid (tox səslə, amma əslində hələ də narahatdır). Oldu. Cey Bi, mən onu düzəldəcəyəm. Minnətdaram, Con!
Cey Bi çıxır və Endrü Folk gözlərini Esterə zilləyir. Ester üzünü çevirir. Deyvid Folka sarı dönüb ondan hansısa məlumat almaq istəsə də xeyri olmur. Elə bu vaxt Pet Şorinin dükanından çıxır.
Pet. Axşamınız xeyir, mister Folk! Şorinin yanına getmək istəməzsiniz? Burada stul da yoxdur.
Folk dönüb zənnlə ona baxır.
Pet. Siz mühərriki yanılı qoymusunuz. İstəyirsiniz, gedim söndürüm?
Folk. Bəlkə tərpədə də bilərsən?
Deyvid. Məgər akkumlyatoru yatıb?
Folk (qımışaraq). Mənim başım çıxmır, amma nədisə yerindən tərpənmir. (Esterə). Sən də tez evə.
Ester (təbəssümlə Folka yaxınlaşır, amma toxunmur). Atacan, biz elə indicə evə getməyə hazırlaşırdıq.
Folk. Bi-iz?! Tez evə, Ester!
Deyvid. Biz sizinlə danışmaq istərdik. Mister Folk. (Şorinin dükanını göstərərk.) Orada söhbət edə bilərikmi?
Folk. Ester, sənə nə dedim?! Tez evə!
Deyvid (özünə nəzarəti itirərək). Mən istərdim ki, o burada qalsın, mister Folk.
Folk (hətta Deyvidə sarı gözünün qırağıyla da baxmadan). Bu dəqiqə evə! (Esterin əlindən tutub aparmaq istəyir. Ester müqavimət göstərir.)
Ester (az qala ağlaya-ağlaya). Ata, niyə axı? (Düz onun gözlərinin içinə baxaraq əlindən çıxır və küçəyə qaçır.)
Folk nəfəsini dərib ağır-ağır Deyvidə sarı dönür.
Deyvid (hiddətlə). Daha belə olmaz, mister Folk. Biz uşaq-zad deyilik, özü də…
Pet (onları sakitləşdirməyə cəhd edərək). Qulaq as, Folk, niyə axı, biz…
Folk (Peti nifrət dolu baxışlarına qonaq edərək, Deyvidə). Ay uşaq, Bivz, bu barədə söhbətə son qoyduq. Yoxsa səni...
Deyvid. Bilirsinizmi, siz məni gözü götürməyən yeganə insansınız. Başqaları…
Folk. Mən sənin əsl sifətinin tanıyan yeganə insanam.
Şori (dükanın qapısından). Di de görüm, onun sifətində nə var? Burada nə oyun çıxarırsan…
Folk (ilk dəfə səsini qaldıraraq, Şoriyə). Sənin öz sifətin hamıya çoxdan tanışdır, o zəhrimar dilini də ağzında saxla, çölə çıxarma. Nə qədər ki, mən buradayam...
Şori (təşvişlə Deyvidə). Bir ona bax, ağlını tamam itirib! Sən də onunla danışmaq istəyirdin. Ümumiyyətlə, ona toxunma, bir halda, o…
Folk (hirslə Şorinin üstünə atılır). Sən mumla… murdar köpək. Axırıncı balanı da qovdun - çək, bu da sənə Tanrı cəzası!
Şori (xırıltılı hiddətlə). Mənə xox gəlmə, Folk. Sən düz iyirmi ildir, gəbərmisən! Niyə axı özünü torpağa basdırmırsan?
Folk gözlənilmədən sakitləşib aralanır, boynunu paltosunun yaxalığıyla örtmək üçün çiynini qaldırır. Küçədən gələn mühərrik səsi kəsilir. Folk pəncərəyə baxır.
Deyvid. Yəqin mühərrik söndü. Sizin üçün onu işə salım?
Folk. Mənim heç nəyimə əl vurma! (Pauza!) Mən səni Esterlə çayın qırağında yaxalayanda nə edirdiniz? Mənə cavab verməyə kişiliyin çatacaqmı?
Deyvid (yadına salaraq). Amma… biz axı onda lap uşaq idik… elə-belə zəvzəyirdik, vəssalam.
Folk. Gəlib məndən icazə istəmədən! Hər dəfə siçan kimi deşikdən çıxırsan.
Deyvid. Amma… Es həmişə sizə deməkdən qorxub, elə mən də… çox güman… ona qulaq asmışam.
Folk. Elə indi də qorxursan, eləmi? Özü də bilirsənmi niyə, Bivz? Bil ki, mən sənin dabbaqda gönünə bələdəm.
Deyvil. Gönüm necədir ki?
Folk. Səninmi? Sən məhv olmuş adamsan. Mən axı sənin buzun üstə oturub açdığın deşikdən necə balıq tutduğunu da görmüşəm. Tək-tənha oturmuşdun, uşaq sifətli qoca! Keldon meşəsində qaladığın ocağı necə, unutmamısan ki? Az qala, kilsəni yandıracaqdın.
Deyvid. Siz nə danışırsınız, mən o ocağın heç yaxınında belə…
Folk. Bu işi ancaq sən görə bilərdin! Bu mənə gün kimi aydındır!
Eymos. O yanğın olanda biz zirzəmidəydik.
Folk (Eymosa baxaraq). Bəyəm mən koram? (Yenidən Deyvidə.) Esteri alan kişi gərək kişi olsun. Gərək ona bel bağlaya bilim, bütün ömrüm boyu ərsəyə gətirdiklərimi ona etibar edə bilim. O gərək Tanrısını tanıya, billə ki, haradan gəlib, hara gedir. Sən o adam deyilsən. (Dönüb getmək istəyir.)
Deyvid. Mən Esterlə evlənəcəyəm, mister Folk.
Folk dayanıb dönür.
Deyvid. Üzr istəyirəm, amma biz evlənəcəyik.
Folk. Qulaq as, Bivz, əgər bir də mən tərəfə ayaq qoysan səni tikə-parça eləyəcəyəm. Mənim sözlərimi yadda saxla… Mən zarafat eləmirəm, Bivz. Bir də Esterə yaxın getməyəsən. (Şoriyə.) Bu murdar insanla kəlmə kəsən sənin kimilər də bundan sonra mənim gözümün düşmənidir! (Təzədən getmək istəyir.)
Deyvid. Mən Esterlə evlənəcəyəm, mister Folk! Görərsiniz!
Folk. Sən gözlə hələ bir ağzının südü qurusun. Mənim yaşım çoxdur, dünyalar görmüşəm, nə dediyimi bilirəm. Özünü gözlə! (Giriş qapısına sarı gedib açır və küçələdə maşınını saxladığı səmtə baxır.)
Deyvid tərəddüd içindədir, o, hələ də ona öz köməyini təklif etmək istəyir.
Şori (Deyvidə və addımlayıb həm də öz-özünə). Qoy özü işə salsın, ona-buna nökərçilik eləmə!
Folk tələsik çıxır.
Pet (Deyvidə). Hər halda, bəlkə ona kömək eləyəsən?
Şori. Lazım deyil, Deyv! (Addımlayaraq Deyvidlə qapı istiqamətinin arasında dayanır.)
Deyvid (pəncərəyə baxaraq). O, bacarmayacaq, Şori, bacarmayacaq! (Çölə çıxmaq istəyir.) Mən gərək ona kömək edim!
Şori (onu itələyərək). Geriyə! (Folka xitabən.) Belə, atacan, canına cəfa ver! İtələ onu, itələ! Bərk itələ, it oğlu! Buradan çox da uzaq deyil, cəmi yarım kilometr! Hə, belə, güc ver! (Ucadan və kinayə ilə gülür.)
Deyvid (kreslonu kənara eləyərək). Bəsdir, yetər!
Şori. Onunla danışma! Sənin məsələn aydındır: axmaqsan ki, axmaq!
Deyvid (gözlənilmədən). Gedək, Eym, gedək Esteri götürək. Ancaq gərək o evə çatanacan, ötürə bilək. Doğru sözümdür, belə lazımdır!
Eymos (nə etməli olduğundan ehtiraza gəlib topu səhnənin o başına atır). Getdik!
Pet (Deyvidi tutub saxlayaraq). Olmaz, Deyv!
Deydid (hiddətlə). Yox, ata, mən belə etməliyəm!
Pet. Mən sənə qadağan edirəm! (Eymosa.) Sənə də onunla getməyi qadağan edirəm! (Deyvidə.) Öz qızıdır, özü bilər, Deyvid.
Deyvid. Öz qızıdır? Axı o qız məni istəyir!
Pet. Onda qoy, ordan çıxsın. Ora sənlik deyil.
Deyvid. Axı, bilirsənmi ondan necə qorxur?! Biz ikimiz bilərik. Heç cür başa düşə bilmirəm, niyə axı o mənim olmasın?!
Şori (kinayə ilə). Məgər bunu izah etməyə ehtiyac var?
Deyvid (sanki projektorun işığından gözləri qamaşaraq, bir anlığa dayanır). Bəli, ehtiyac var. Mən bir kişi nə etməlidirsə, hamısını etdim. Pis bir iş tutmadım, özü də…
Şori. Tutmalı da, deyildin!
Deyvid heyrətlə ona baxır.
Şori. İnsan dalğanın aparıb gətirdiyi meduza kimi bir şeydir. Başına nə gəldiyindən hətta özünün də xəbəri olmur. Sən nə vaxt axı bütün bunları qanacaqsan?
Deyvid ona baxmaqda davam edir.
Pet. Yaxşısı budur, get evə, yat. Yuxu ən böyük həkimdir, bunu özün də yaxşı bilirsən.
Cey Bi hövlnak daxil olur.
Cey Bi. Den öz «marmonuyla» haradadır?
Pet. O bura gəlməyib.
Cey Bi. Ay eşşək! Ona dedim ki, mən sürüb gətirərəm, amma məgər Den Dibbl özündən başqa kimsəyə sükanını etibar edərmi?! Mən qayıtdım ki, Elliyə öz planlarımı deyəm, geri dönəndə onu yerində görmədim. (Sola tərəf gedir.) Ay səni, balqabaq…
Deyvid. Yəqin o öz Berlisinə qayıtmaq qərarına gəlib.
Cey Bi. Yox, əminəm ki, o hələ buradadır. Xudbin köpəyoğlu. Yəqin, haradasa palçıqlı yolla… (Qəflətən susur. Küçədə maşın qapısının bərkdən örtüldüyü eşidilir. Hamı çıxışa tərəf qaçır.)
Deyvid (həyəcanla). Ester! (Cəld çölə çıxır.)
Bir neçə dəqiqə Eymos, Pet və Şori donmuş vəziyyətdə oturub qalır. Sonra Eymos çıxıb, dərhal da Den Dibblin qolundan tutaraq geri qayıdır. Den Dibblin bütün bədəni əsir, özünü zorla saxlayır.
Dibbl (havalı şəkildə). Pərvərdigara, sən özün başımızın üstə… İlahi, xilas elə…
Ester hönkürtüylə içəri girir. Deyvid və Cey onun qolundan tutub. Deyvid onu sakitləşdirməyə çalışır.
Deyvid. Bəsdir, ağlama, de görək, nə məsələdir. Ester, bəsdir, de görək, nə olub? Cey Bi!
Dibbl (Tanrını köməyə çağıra-çağıra, dua eləyə-eləyə Esterə yaxınlaşır). Mən onu görə bilməzdim! Onun hətta faraları da yanmırdı.
Esterin ucadan gələn hönkürtüsü Dibblin səsini batırır.
Deyvid (Denə). Nə baş verib? Sən nə eləmisən?
Dibbl. Pərvərdigara, sən özün başımız üstə...
Cey Bi (yaxın gəlib onun əlini üzündən çəkir). Den… yetər! Səni and verirəm, de görüm, nə baş verib?
Dibbl. Bu qızın atası… qoca… mən onu görə bilməzdim… faraları sönmüş maşını itələyirdi. Ümumiyyətlə, gözə heç nə görünmürdü. O, qəflətən qaranlıqdan çıxdı, mən də… mən də maşını onun üstünə… sürdüm.
Esterin hönkürtüsü kəsilir, müəyyən müddət sakitlik yaranır. Ester Deyvidə, Deyvid də ona baxır və sonra Deyvid sanki yuxudan ayılır.
Deyvid (Denə). O, indi haradadır?
Dibbl (arxasına işarə edərək). Mən onu evə apardım… qızı da ordaydı. Hadisə onun evindən bir neçə metr aralıda baş verdi.
Deyvid (dəhşət içində). Niyə həkim çağırmamısınız? (Giriş qapısına tərəf gedir.)
Ester. Lazım deyil, Deyvi… o ölüb!
Deyvid daş kimi donub qalır və bir dəqiqə sonra cəld geri dönür. Lunatik kimi Esterə tərəf bir neçə addım atıb gözlərini ona zilləyərək dayanır.
Ester. O öldü.
Deyvid nəzərlərini ilk öncə Petə, sonra Eymosa, Şoriyə, Denə dikir. Yəni, bu xəbər doğrudurmu? Sonra yenə Esterə baxır və gedib içinə mıx yığılmış çəlləyin üstə oturur.
Deyvid (pıçıltıyla). Mən qarğışa gəlmişəm! (Esterə tərəf gedir.) Çox mütəəssir oldum!
Ester. Burada heç kimin günahı yoxdur, sadəcə, o yazığınkı da belə gətirdi.
Pet (Deyvidə yaxınlaşır). Yaxşısı budur, evə gedəsən, Deyv.
Deyvid (ayağa qalxır, Esterə yaxınlaşıb əlindən tutur). Es, mən doğrudan da çox mütəəssir oldum!
Ester başını qaldırır və birdən onun sifətində təbəssüm yaranır.
Deyvid (mərhəmət hissiylə Esteri qucaqlayıb ağlamsınır). Lazım deyil, Es, bəsdir ağladın. Xahiş edirəm! Con bu gün səni öz evinə götürəcək. Yaxşımı, Con?
Cey Bi. Mən elə də eləyəcəyəm (Esterin əlindən tutur.) Qız, gəl gedək. Hər şeyi mən özüm eləyəcəyəm.
Deyvid. Gecən xeyirə qalsın, Es. Amma bax, yat ha, oldumu?
Ester. Özünü günahkar hiss etmə, Deyvi.
Deyvid. Yəqin onu qızışdırıb özündən çıxarmaq lazım deyilmiş. Günahım ancaq budur. Amma o dedi ki, (səsində gülüş çalarlarıyla.) mənim heç nəyimə əl vurma.
Ester. Sənin günahın yoxdur, anlayırsan, heç bir günahın yoxdur!
Deyvid (tərəddüdlə başını tərpədir). Get yat, gedin.
Cey Bi (Esteri özüylə apararaq). Biz evə çatan kimi yatacaqsan.
Dibbl (onların ardınca səhnənin sağ tərəfinə gedir, sonra Deyvidə tərəf dönərək). Əgər maşında qan izləri olsa, silərsən, yaxşımı? Xahiş edirəm!
Den çıxır. Deyvid onun ardınca baxır.
Şori. Məni evə apar, Deyv.
Deyvid. Hə? Yox, bir azdan. Gərək onun maşınına bir baxam. Onu ötür, ata.
Pet (Şorinin kreslosunun arxasından tutur.) Əlbəttə. Gedək, Eymos.
Şori. Oyan, ey div yuxusuna getmiş! Vadidə yüz on akr ən əla torpaq! Pis deyil, hə?
Deyvid (hələ də məhəl qoymadan). Deyəsən, pis deyil.
Şori. Qardaş, belə fürsət bir də sənin əlinə düşməyəcək. (Təxminən zümzümə eləyərək.) Meduzalar üzmürlər. Dalğa özü onu gah o başa, gah bu başa sürüb aparır. Bu sözlərimi qulağına sırğa elə. (Petə.) Getdik, atacan.
Gedirlər. Deyvid hələ də çaşqınlıq içindədir, sanki ayaqüstəcə donub.
Pərdə.

İKİNCİ ŞƏKİL

Saray. Sübh qabağı. Deyvid «marmonun» buferi altındadır, yanında maşının kapotudur. Onun başından azca yuxarıda yanan lampa otağı işıqlandırır. Deyvid tələsik qaykanı burur. Sarayda verstakın üstündə başqa bir lampa da var, amma abajurludur. Bir neçə saniyədən sonra Deyvid maşının altından çıxıb dikəlir, mühərrikə baxır, əlini silir. Yoxlamaq üçün maşına əyləşmək istəyir ki, elə bu vaxt səhnə arxasından addım səsləri eşidilir. O, heyrətlə qaranlığa tərəf baxır.
Deyvid. Burada kim var? (Heyrətlə.) Ester…
Ester (Qaranlıqdan çıxaraq). Sən hələ işini qurtarmamısan?
Deyvid (maşına nəzər yetirərək). Sən burada neyləyirsən? Saat neçədir?
Ester. Təxminən səhər beş olar. Mən sənə evə zəng vurdum, yata bilmirdim. Bell dedi ki, hələ də saraydasan. Baxmaq olar?
Deyvid. Bura əməlli-başlı soyuqdur. Xəstələnərsən.
Ester (yaxınlaşıb, Deyvidin başını əliylə tutub üzündən öpür). Sən heç məni öpmədin də.
Deyvid (get-gedə artan əsəbiliklə). Yaxşı, oldu. Es, mən işi axıra çatdırmalıyam. İstərdim ki… istərdim, sən məni bir az tək buraxasan. Xahiş edirəm!
Ester (heyrət və təəssüf hissiylə). Məgər işini qurtarmamısan?
Deyvid. Demək olar, qurtarmışam, amma hələ… (sözünü dəyişir). Es, xahiş eləyirəm, məni tək qoy. (Aralanıb özünü elə aparır ki, guya mühərrikə baxır.)
Ester. Deyvi…
Deyvid. Eşidirəm.
Ester. Sən onu düzəldə biləcəksən, eləmi?
Deyvid. Bəs sən necə fikirləşirsən?
Deyvid. Mən bilirəm ki, sən bu işi bacaracaqsan.
Deyvid. Onda niyə soruşursan?
Ester. Çünki... çünki Berlidəki qarajlarda onu düzəldə bilən olmayıb.
Deyvid (belini dikəldir. Qısa pauza). Sən haradan bilirsən?
Ester. Cey Bi dedi. Sən bu səhər işini bitirəndən sonra sənə də deməlidir. Əvvəlcədən deyib səni qorxutmaq istəməyib.
Deyvid (get-gedə artan həyəcanla). Ola bilməz. Oradakı qarajlarda o qədər təcrübəli mexanik var ki…
Ester. Əvəzində… Mister Dibbl dedi ki, onlar bu iş üçün maşının hər yerini sökmək istəyiblər. Əmək haqqı kimi də ondan yüz əlli dollar tələb ediblər. Amma onlara o pulu verməyib, çünki…
Deyvid (ona yaxınlaşaraq). Niyə axı onlar hər yerini sökmək istəyiblər?
Ester (onun çaşqınlığının artdığını görərək). Bilmirəm, Deyvi…
Deyvid. Burada problem nədədir? Məgər yadından çıxıb ki…
Ester (hıçqırmağa başlayır). Mənim üstümə qışqırma, Deyvi, guya mənim maşından başım… (Ağlamağa başlayır.)
Deyvid (günah hissiylə). Ah Ester, bəsdir, ağlama, xahiş edirəm. İndicə onu düzəldəcəyəm, amma gərək əvvəlcə məsələnin nə yerdə olduğunu biləm… Bəsdir, ağlama, yaxşımı? (Esterin ona verdiyi əzabdan dönüb az qala, özünü maşına soxmaq istəyir. O özü havalanmaq dərəcəsindədir.) Heç vaxt mühərrikin belə səs çıxardığını eşitməimşəm. Mən qapağı fırladıb açdım, klapanları yoxladım, amma yenə bir şey anlamadım. Bilmirəm, harası nasazdır. Es, başa düşürsən, mən bacarmıram, tapa bilmirəm, bacarmıram!
Ester (hıçqırtısı kəsirlir, onun vəziyyətini anlayır). Hər şey qaydasındadır, Deyvi, hər şey yaxşı olacaq. Bəlkə yaxşısı budur, gedib yatasan? Elə yorğun görünürsən ki… Bu, o qədər də vacib…
Deyvid (toxtayaraq). İlahi, Es, bütün dünyanı gəzsən, sənin kimi ikincisini tapa bilməzsən! (Yaxınlaşıb onu öpür.) And içirəm ki, sənin kimisi heç vaxt olmayıb.
Ester. Deyvi, əgər dilxor olursansa, heç vaxt mənim şıltaqlığıma əhəmiyyət vermə.
Deyvid (onun yanağından öpərək. Cəld və qətiyyətlə). Sən get evə, yat. «Marmonu» mən özüm birtəhər həll edəcəyəm. Get.
Ester. Yaxşı, Deyvi, bilirsən, Cey Bi mister Dibblə səninlə bağlı nəsə mühüm bir şey deyib. Səhər özü sənə deyəcək.
Deyvid. Nə?
Ester. İşini bitirəndə deyərəm.
Deyvid. Es, nə olar, gizlətmə, nə deyib?
Ester. Yox, əvvəl işini gör. (Pauza.) Cey Bi özü demək istəyir. Mənə söz verib. Gecən xeyirə qalsın.
Deyvid. Xeyirə qarşı. Es.
Ester (əlini qaldıraraq vidalaşır). Heç nəyin də fikirini eləmə. Yaxşımı?
Deyvid. Yaxşı. (Onun ardınca baxır, sonra maşına tərəf dönüb gedir, aşağı əyilir və əlini alnına qoyaraq düşüncələrə qərq olur, sonra əli yumruğa dönür. Pıçıltıyla.) Lənət şeytana!
Səhnə arxasından addım səsəri gəlir. Kimsə ağır-ağır emalatxanaya girir. Deyvid dönüb içəri keçənin kimliyini bilmək istəyir. Bu, yaxşı ütülənmiş, amma bir qədər dar kostyum geyinmiş güclü bir kişi olan Qustav Ebersondur. Kostyumun altında ağ köynək, üstündə adi parçadan qəhvəyi palto var. O sanki qəfil gəlişinə görə, üzrxahlıq edərək, isti təbəssümlə gülür. Deyvid səssizcə onu müşahidə edir.
Qus (yüngül alman aksentiylə). Bağışlayın, mister Bivz sizsiniz?
Deyvid. Bəli. (Qısa pauza.)
Qus. Mənim soyadım Ebersondur, Qus Eberson… (Sanki üzr istəyərək başını tərpədir və sonra yenə gülümsəyir.) Siz məşğulsunuz, eləmi? Mən, əlbəttə, sonra da gələ bilərəm. Səhər dörd görüş üçün elə də münasib vaxt deyil.
Deyvid. Bəli, məşğulam… amma hər halda mənlik nə işiniz var?
Qus. Mən bu şəhərə dünən axşam gəlmişəm, səhərəcən gözləyə bilmərəm. Gördüm, işığınız yanır, fikrimdən keçdi, gəlim sizinlə tanış olum.
Deyvid (təsirlənib). Mən də çox şadam. Əvvəlcə elə bildim, quldurun birisiniz, məni öldürmək istəyirsiniz.
Qus. Mən sizi qorxutmaq istəmirdim. Məsələ burasındadır ki, bu küçənin o başında maşın təmiri emalatxanası açmaq istəyirəm.
Deyvid. Maşın təmiri emalatxanası? Maşın təmir etmək istəyirsiniz?
Qus (bir qədər həyəcanlı görünsə də əminliklə). Mister Bivz, sizə demək istəyirəm, əgər mən burada hər ikimizin işinin alınacağına əmin olmasaydım, heç vaxt bu boyda yolu qət edib gəlməzdim.
Deyvid (o, hələ bir qədər sıxılır). Hə, elədir, bura iki nəfərə kifayət edər. İş xirtdəkdəndir. Sizin emalatxana harada olacaq?
Qus. Poplar stritdə, univermağın yanında.
Deyvid. Tanıyıram, amma düzü, min ildi ora yolum düşməyib. Deyirlər, indi ora fahişəxanadır.
Qus. Ola bilər. (Dodağının altında qımışaraq.) Doğrusu, dəzgah sarıdan hələlik məndə kasadçılıqdır. Düzünü desəm… (xoşbəxt görkəmlə.) elə pul sarıdan da. Ona görə də, güman ki, mən sizi çox narahat etməyəcəyəm.
Deyvid (kifayət qədər əminliklə). Amma yəqin sizdə bir şey alınacaq. (Emalatxana barədə.) Çətin bir şey yoxdur. Siz uzaqdan gəlmisiniz?
Qus. Bəli. Bir neçə il Fordun yanında, «River ruj» zavodunda işləmişəm. Son bir il dörd ayı da «Xadson motor»da.
Deyvid (nəfəsini dərərək). Belə… hesab eləyirəm, siz işinizi əla bilirsiniz?
Qus (ona qarşı dərin inam hissiylə). Mən nə bilirəm, axı! Yəqin siz hər şeyi məndən də yaxşı bilirsiniz.
Deyvid. Yox, məsələ mənlik deyil, sadəcə, demək istəyirdim ki…
Qus. Var-dövlət sahibi ola bilməsəm də Detroytda işlərim yaxşı gedirli.
Deyvid. Onda niyə bura gəldiniz?
Qus. Təbiətim belədir. Bir yerdə qərar tuta bilmirəm, elə hey ora-bura qaçıram, qaçıram, işləyirəm, işləyirəm, ora-bura baş vururam. Düzünü desəm, Fordun yanında düz beş il işlədim, amma bir dost da qazana bilmədim. Ümid edirəm ki, burada daha geniş imkanlar olacaq. Balaca şəhərdir və sair və ilaxır. Mən avstriyalıyam, başa düşürsünüzmü? Qulaq asın, siz doğrudanmı mənim bu gəlişimi o qədər də təqdir etmirsiniz?
Deyvid (hərarətlə). Əlbəttə, edirəm, mən sizə yalnız uğurlar arzulaya bilərəm. Təqdir etməməyə heç bir əsas yoxdur. (Həvəslə əlini ona uzadır.)
Qus (onun əlini sıxaraq). Söhbət hansısa əsasın olub-olmamasından getmir. Arzuolunmaz şəxs qismində olmaq istəmirəm. Əks təqdirdə…
Deyvid (onun əlini sıxaraq, astadan). Xeyr, xeyr, xoş gəlmisiniz. Siz…
Qus. Təşəkkür edirəm, təşəkkür edirəm. (Astadan və minnətdarlıq hissiylə gülür. Əllər bir-birindən ayrılır. Üç yüz altmış dərəcə boyunca ağır-ağır dönüb emalatxanaya nəzər yetirir. Deyvid diqqətlə onu müşahidə edir. Nəhayət, avstriyalının baxışları yenidən onun baxışlarıyla toqquşur. Astadan.) Sizin neçə yaşınız var?
Deyvid. İyirmi iki.
Qus (maşın, emalatxana, ümumiyyətlə, hər şey barədə). Bəs haradan… siz haradan bütün bunları bilirsiniz? Mexanikanı hardasa öyrənmisiniz?
Deyvid (qürurla, amma yenə də müəyyən sıxıntıyla. Avstriyalı onun gözündə çox böyüyüb). Yox əşi, sadəcə, bu işə baş qoşmuşam. Amma yəqin ki, hələ çox şey öyrənməliyəm.
Qus. Xeyr, xeyr, yaxşı mexaniklər məhz belə olurlar. Əsas… sizə necə deyim… əsas elə baş qoşmaqdı. (Pauza. Onlar bir-birlərinə baxırlar. Bir dəqiqəlik qarşılıqlı anlaşma. Sonra avctriyalı ağır-ağır nəzərlərini «marmonun» üzərinə gətirib, artıq sanki təslim olaraq geri çəkilən, daha maşını bədəniylə örtməyən Devidə.) Problem var?
Deyvid (hələ də eyforiyada olsa da, hər halda, təbəssümlə də olsa etiraf etməlidir.) Siz məhz işin üstünə gəlib çıxmısınız. Bütün gecəni bununla əlləşmişəm.
Qus (ağır-ağır maşina yaxınlaşaraq). Dərdi nədir?
Deyvid (bir anlıq tərəddüd edir, sonra şübhələrinin son damlası da quruyur və o, etiraf edir). Gedəndə, nəsə qəribə şəkildə titrədir… elə bil içində nəsə çalxalanır.
Qus. Bəlkə, benzin buraxır.
Deyvid. Gülməlisi də elə budur: ox səkkizin üstündədir…
Pauza. Qus mühərrikə baxır. Deyvid baxışlarıyla onun sifətinin ifadəsini izləyir.
Qus. Əgər belə düşünürsünüzsə, maşını işə salın.
Deyvid (ona baxmaqda davam edir. Pauza.) Siz… siz məsələnin nə yerdə olduğunu bilirsiniz?
Qus. Bəs siz bilmirsiniz? Di haydı, işı salın!
Deyvid maşının qapısını açıb açarı fırladır. Avstriyalı bir neçə saniyə dayanıb qulaq asır, sonra əlini açara uzadıb mühərriki söndürür. Yenidən sakitlikdir. Deyvid ağır-ağır maşından düşüb gəlib avstriyalının yanında dayanır və ona baxır.
Qus. Bu cür təzə maşınlarda nadir hallarda belə olur, amma «marmonlarda» tez-tez baş verir.
Deyvid (astadan). Məhz nə?
Qus (dönüb düz ona baxaraq). Dirsəkli val.
Deyvid (bir xeyli avstriyalının üzünə baxır.) Siz haradan bildiniz… səsdən?
Qus. Burada da porşendəki kimidir. (Pauza) İndi işlətmək istəyirsiniz?
Deyvid (maşına baxaraq). Aha. (Cəld bamperdən qaykanı çıxarıb mühərrikə girişir, var gücüylə qaykanı fırladır.)
Qus (azca gözləyib, əlini Deyvidin kürəyinə qoyur). Çox güc vermək lazım deyil. (Deyvid dayanır.) Demək istəyirəm ki, bu, vacib deyil.
Deyvid fırlatmağı saxlayır, açar yerə düşür. O, çaşqınlıq içində avstriyalıya baxır. Avtriyalı qəflətən dönür.
Mən getdim.
Deyvid (onu saxlayaraq). Yox. Mən həmişə bilmişəm ki, zamanı gələndə bu, mütləq baş verəcək. Yəni, sizin kimi birisi gələcək… və mən heç nə olduğumu dərk edəcəyəm.
Qus. Boş şeydir. Siz o qədər maşın təmir etmisiniz ki. Siz əsl mexaniksiniz...
Deyvid. Heç də elə deyil. Mən metallardan, ötürücü mexanizmlərdən tam piyadayam, başqa şeylərdən də… Mən istəyirdim, Nyutondakı avtotəmir emalatxanasına gedim. Bəlkə siz mənə başqa nəsə göstərə bilərsiniz?
Qus. Məmnuniyyətlə.
Deyvid. Siz işləməyə razılıq verərdinizmi? Cəmi bir neçə dəqiqə.
Qus. İstəyirsiniz ki, mən…
Deyvid. Bilirsiniz, mən həmişə başqalarının necə işləməyinə tamaşa etməkdən zövq almışam.
Qus. Yaxşı, di haydı. Əvvəlcə onu açacağıq. Açarı ver. Orada nə qədər yağ var.
Deyvid (açarı taparaq). Az qalıb. İndi onu qurudarıq. (Cəld özünü maşının altına verib qaykayla fırladıb açır və bidonu döşəməyə qoyur.)
Qus. Siz evlisiniz?
Deyvid. Hələ ki, yox (Maşının altından.), amma az qalıb. Bəs siz?
Qus (artıq işləməyə hazır vəziyyətdə bir dizüistü maşının yanında dayanır). Yox, amma ümidim hələ ölməyib. Bu şəhərdə sarışınlar var? (Maşının altına girməyə artıq hazırdır.)
Deyvid (gülərək). O qız mütləq sarışınmı olmalıdır?
Qus. Hə, mən o rəngə üstünlük verirəm. Mənə həmişə elə gəlib, Amerikanın balaca şəhərləri sarışın qızlarla ağzınacan doludur. Ola bilsin, mənim balaca şəhərlərə sevgim də buradan irəli gəlir. Nə vaxta hazır olmalıdır? (Maşının altına girir.)
Deyvid (ona yer eləyərək çəkilir və bir kənarda əyləşir.) Mümkün olsa, sabah on birə. Sizcə əmələ gələr?
Qus. Bizim xirtdəyəcən vaxtımız var. Bu valı Nyutona aparmaq üçün maşın var?
Deyvid. Hə, küçədə «ford» var. Ya da kürəyimdə apararam.
Qus. Həyəcanlanmayın, toxtayın.
Deyvid (nəfəsini dərir). Siz necə də inamla işləyirsiniz! Min dəfə bu işi görsəm də, indi heyrət məni bürüyüb. Emalatxanada bu işi sizin kimi çevik görən adam yoxdur. Başa düşürsünüz, rəsmən belədir.
Qus. Çünki özün işləmək başqadır, başqasına baxmaq…
Deyvid (gülür). Elə mən də bu fikirdəyəm.
Pauza. Qus işləyir.
Lənət şeytana, necə də yorğunam! Bilirsinizmi, mən axı bütün gecəni burada olmuşam.
Qus. Onda gedin, yatın. İş qaydasına düşəndə, sizi oyadaram.
Deyvid. Ancaq elə düşünməyin ki, havayı işləyirsiniz. Siz qəbz alacaqsınız.
Qus (gülür). Boş şeydir! Bəlkə nə vaxtsa sizin də mənə köməyiniz dəydi. Əl əli yuyar. (Deyvidin başı sinəsinə əyilir. Qus bir neçə dəqiqə sakitcə işləyir. Deyvidin nəfəs almağı get-gedə dərinləşir. Qus, nəhayət, sezir ki, onun gözləri qapanıb.)
Mister Bivz (Deyvid yatıb. Qus maşının altından çıxır, öz paltosunu götürür, onunla Deyvidin üstünü örtür, sonra ona baxır. Qusun sifətində təbəssüm yaranır. O, belini dikəldib başını tərpədir və emalatxananı nəzərdən keçirir. Sonra özündən razı halda və ümid hissiylə pıçıldayır.) Amerika! (Sonra əyilib təzədən maşının altına girir.)
İşıq sönür və bir neçə saniyədən sonra yenidən yanır. Günəşin aydın şüaları pəncərəyə düşür. Deyvid yatdığı yerdəcə yatıb, palto hələ də üstündədir. Amma artıq maşın domkratın üstə dayanmayıb. Kapot bağlanıb, alətlər səliqəylə toplanıb. Cey Bi, Den Dibbl, Ester, Pet və Eymos daxil olur.
Cey Bi (içəri girərkən Denə). Biz çox ertədən gəlmişik. Odur ki, lazım gəlsə, gərək gözləyək. Den… (Deyvidə baxır. Astadan.) Nədir, məgər o, bütün gecəni burada olub?
Eymos. Belə görünür. Hər halda, o, işi çox olanda heç vaxt evə getmir.
Cey Bi (Denə). Gör rastınıza necə adam çıxıb. Ümid eləyirəm ki, qarşısında xəcalətli qalmayacaqsınız.
Dibbl (ehtiyatla maşının pərinə toxunur). Deyəsən, əmələ gəlib. Sizcə, düzəldə bilibmi?
Cey Bi (Deyvidə baxaraq). Narahat olmayın, hər şey qaydasındadır.
Ester (Deyvidə yaxınlaşaraq). Onu oyadım?
Cey Bi. Oyat. Mən indi hər şeyi ona deyəcəyəm.
Ester (Deyvidin üstünə əyilib, astadan onu tərpədir). Deyvi! Deyvi!
Deyvid. Hə?
Ester. Oyan daha, Cey Bi gəlib. Artıq səhərdir. (Gülür.) Bir ona bax.
Deyvid. Hə, hə. (Özünə gəlib Dibblə Cey Bini görür) Hə, hə. (Qalxıb üstünə örtülən paltoya baxır.)
Ester (Devidin yaxasını düzəldərək). Hər şey hazırdır?
Cey Bi. Cavanlıq yaxşı şeydir. Harada istəyirsən, yatırsan, kefin də həmişə yaxşı olur.
Deyvid. İndi saat neçədir?
Cey Bi. Onun yarısı olar.
Deyvid (heyrət və təşvişlə). Onun yarısı? Lənət şeytana, nə çox yatmışam! (Qalxır, onun narahatlığı get-gedə artır.)
Ester (gülərək). Sənin necə də gülməli görkəmin var!
Cey Bi. İş nə yerdədir, Deyv, hər şey hazırdır?
Cey Bi. Əgər hazır deyilsə, Den gözləyər.
Deyvid. Bircə dəqiqə… Mən… (Emalatxananı nəzərdən keçirir.)
Ester. Alətləri axtarırsan? Onlar burada, döşəmədədir.
Devid (bir müddət alətlərə baxaraq). Yaxşı. (Maşına elə nəzərlərlə baxır ki, elə bil indicə partlayacaq. Kapotu qaldırıb mühərrikə baxır.)
Cey Bi. Necədir, əla iş görülüb, hə?
Deyvid. Hə? Çox əladır.
Cey Bi. Məgər nəsə elə deyil?
Deyvid. Yox əşi, mən…(Dizüstə çöküb altdan mühərrikə baxır.)
Dibbl. Onu işə salmaq olar?
Deyvid (ayağa qalxıb maddım-maddım burda olanlara baxır). Hə, bir yoxlayın. Amma yox, gözləyin, mənə verin.
Dibbl (onun ardınca maşının qapısına tərəf gəlir). Amma üzünü ləkələməyin.
Cey Bi. Sən üzündən narahat olma. Sən dön, işində ol.
Dibbl. (maşının Cey Bi və Esterin dayandığı qabaq tərəfinə gəlir). Onlar həmişə içəri çirkli paltarla girirlər.
Mühərrik işə düşür, səsi aramla və astadan gəlir. Cey Bi əyilib səsə qulaq asan Denin üzünə baxaraq qürurla gülümsəyir. Ester ümidlə əvvəlcə Cey Biyə, sonra Denə baxır. Bir dəqiqə sonra mühərrik sönür. Deyvid maşından düşüb ağır-ağır ortaya gəlir. Onun gözləri bərəlib.
Pet (Denə oğlu barədə). Əla işdir, əla işdir!
Cey Bi (sevinc hissiylə Dibblə). Nədir, ay səfeh, gördün?
Dibbl (həyəcanla). Səs sarıdan… pis deyil. (Maşının yan-yörəsini dolaşır.)
Deyvid. Qulaq as Cey Bi, mən…
Cey bi (yumruğunu maşina vuraraq). Ay köpəyoğlu Deyv, mən həmişə demişəm! Bilirsənmi, sən neylədin?
Ester. Deyvi, Cey Bi istəyir ki…
Cey Bi (Ecterə) Mən buna pul verirəm, qoy bir sözümü özüm deyim! Den, əvvəl bir bura gəl, Deyvə de ki, Berlidə onun üçün nəyin var. Pet, Deyv qulaq asın. Mən istəyirəm ki, qulaq asasınız.
Pet və Eymos onlara yaxınlaşır.
Dibbl (pəri əliylə yoxlayaraq). Məncə, burası batıb.
Cey Bi. Əşi cəhənnəm olsun, gəl, sözünü de.
Dibbl yaxın gəlir.
Cey Bi. Berlidəki o cavan oğlan necə olsun?
Dibbl. Belədir də… Berlidə mənim traktor təmiriylə məşğul olan emalatxanam var. Amma o cavan oğlan işi bacara bilmir…
Cey Bi. Onun nə elədiyini danış.
Dibbl. Mən bu maşını ona göstərdim. Son vintinə qədər hər şeyi düzəltməyi mənim öhdəmə buraxdı. Axırda da mənim gördüyüm işə görə məndən yüz əlli yaşıl tələb etdi. Bundan sonra qərar aldım ki, daha bu emalatxananı maliyyələşdirməyim.
Pet. Ağıllı qərardır, mister Dibbl.
Deyvid. O sizə bu maşının dərdinin nə olduğunu dedimi? Həmin oğlan…
Dibbl. Hə, hə, dedi. O, həmişə nəsə deyir, amma mən... yox, bir dəqiqə… hə, dedi ki, məsələ dirsəkli valdadır. Ona nəsə olub.
Cey Bi (Deyvidə baxaraq gülür, sonra Denə). Gör ha, özü də təzə «marmon»da ha? Onun o valına nə gələ bilər axı?
Pet. Heç nə.
Deyvid. Qulaq as, Cey Bi, qoy mən deyim…
Cey Bi (əlini Deyvidin və Denin kürəyinə qoyaraq). De gəlsin, Deyvid, Den, sən də qulaq as. Bu, sənin mexanikin dilindən eşidəcəyin ilk düzgün söz olacaq. (Deyvidə.) Di haydı, sən işin nə yerdə olduğunu bu «alimə» başa sal.
Nə deyəcəyini bilməyən Deyvid dayanıb nəzərlərini qürurla ona dikən Cey Biyə baxır. Sonra Esterə sarı dönür.
Ester (həyəcanını zorla boğaraq, qürurla). De gəlsin, Deyvi!
Deyvid (Cey Biyə tərəf dönüb kökc ötürür). Belə, nə bilim, xeyli xırda detallar… olan oldu, vəssalam. (Pərə yaxınlaşıb dalğın halda onu silir. Bu, təvazökarlıq kimi də qəbul oluna bilər.)
Eymos indi yan tərəfdədir. O, ayağını bannerin üstünə qoyub heyrətlə baş verənləri müşahidə edir.
Cey Bi. Gördün? İndi sözün nədir, Denni? O, əsl mexanikdir!
Pet. (Denə Deyvid barədə). Altı yaşında o, çəngəllə ütünü düzəltmişdi.
Dibbl (Deyvidə yaxınlaşaraq). Qulaq as Deyvid, sənə təklifim var. Bir halda ki, mənim traktorlarımı hər an təhlükə gözləyə bilər, bu səbəbdən səni işlə təmin edib təminatını da yüksək...
Deyvid. Sizə çox minnətdaram, mister Dibbl, amma mənim traktordan başım çıxmır.
Cey Bi. Əşi sən də, bir dəqiqə gözlə!
Deyvid (gərgin vəziyyətdə az qala qışqırır). Qoy bir sözümü deyim də. Ağır mühərriklərlə, xüsusən də traktor mühərrikiylə işləmək üçün gərək yaxşı… Amma mənim onlardan başım çıxmır, həm də onların təmirinə mənim dəzgahlarım yaramaz.
Cey Bi (işgüzar tonla). Niyə yaramır?
Ester. Deyvi, ona qulaq as!
Deyvid Cey Biyə baxır.
Cey Bi. Çıxıb özünə nə lazımdır, alarsan. Sonra biz bu yeri təmir elətdirərik, bura beton yol çəkdirərik, haqq-hesabı mən ödəyəcəm, sənsə mənə qazancın bir faizini verəcəksən. (Sirli baxışlarla.) Mən də ömrümdə bir dəfə yaxşı iş görməliyəm, ya yox?
Deyvid (elə bil qızdırmalıdır, səsi qırılır). Özüm də bilmirəm, bu işə hazırammı… Cey Bi bu traktor haqda nəsə bir şey oxumalıyam… mən…
Cey Bi. Kim səni saxlayır, oxu da! Zamanı yetişib, Deyv, sən gəncsən, güclüsən…
Pet (Denə) O, çox güclüdür.
Dibbl (pullarını çıxararaq). Mənim ona borcum nə qədərdir?
Deyvid (Denə baxaraq). Sizin mənə?
Cey Bi. Özün de, Deyv. Düz altmış. Çünki biz elə bilirdik, ağır işdir. (Etiraz üçün yer qoymayan səslə danışır.) Düz altmış, Den.
Dibbl (diqqətlə sayır və əskinazları bir-bir pul almağa müqavimət göstərən Deyvidin əlinə qoyur). Bir, iki, üç. (Davam edir.)
Ester (sevincə, ehtirasla). Bütün əskinazlar bir dollarlıqdır!
Dibbl. Mən həmişə məhz belə ödəyirəm. Yoxsa çaşıram - bir dolların əvəzinə beşlik verirəm. (Saymaqda davam edir.) Hökumət gərək əskinazları müxtəlif ölçülərdə buraxa.
Cey Bi. Birdən-birə iki ulduz atası olmaq necədir, hə, Pet? (Əllərini göyə qaldırır.) Mən orada, havada iri qırmızı işarə görürəm. O ulduzlardan biri maşın-traktor istehsalını birləşdirəcək Deyv Bivzdi.
Ester (maşının yanında paltonu görərək, götürür). Deyvi, sən təzə palto almısan?
Dibbl hələ də Deyvidin uzatdığı əlinə pul qoymaqda davam edir. Deyvid paltoya baxır və hər şeyi anlayır. İndi Dibbl də paltoya baxır.
Eymos (paltoya toxunaraq). Sən onu haradan almısan?
Dibbl. Sakit dayanın! Əlli üç, əlli dörd, əlli…
Deyvid Eymosa, sonra pul dolu əlinə baxır, sonra yenə Eymosa, Eymos da ona baxır.
Eymos. Deyv, sənə nə olub?
Ester. Doğru de, Deyvi, nə baş verir?
Qəflətən Deyvid pulları Esterə verir.
Dibbl. Bu nədir?
Deyvid (elə bil bayaqdan əlini yandıran pullardan xilas olub. Esterə). Sən hamısını götürdün? Mən… (Uzaqları göstərir. Elə bil orada onu kimsə gözləyir. Sonra əlini aşağı salıb cəld hərəkətlə emalatxananı tərk edir.)
Ester (sarsılaraq). Deyvi… (Yerindən qopub onun arxasınca qaçır, amma sonra dayanıb durur.) O, niyə qaçdı? (Həyəcanla.) Deyvi, Deyvi! (Yeyin addımlarla emalatxanadan çıxır.)
Cey Bi, Pet və Denin ağzı açıla qalıb. Eymos ortada, avansəhnədə dayanıb?
Dibbl. Ona nə oldu? Mən heç pulun da hamısını verə bilmədim.
Hamı qapıya, Eymos isə paltoya baxır. Sonra paltonu götürüb o üz bu üzünü çevirərək diqqətlə baxır. Aydın görünür ki, o, müəmma içindədir.
Pərdə ağır-ağır enir.

İKİNCİ PƏRDƏ
BİRİNCİ ŞƏKİL

İyun. Üç il sonra. Folkların evinin qonaq otağı. İndi bu ev Deyvid Bivzə məxsusdur. Fermerin evindəki bu otaq çox ürəyəyatımlıdır. Sağ tərəfbdə küçəyə açılan ağır qapı var. Arxa divardan düz mərkəz tərəflə yuxarı, mətbəxə pilləkən qalxır. Sonda bir pəncərə var. Qalın mavi xalçaya, palıddan yığma mebelə həm təzə, həm də köhnə demək olar. Bir cüt geyilmiş rezin uzunboğaz qapının yanında necə gəldi atılıb qalıb. Səhnə boşdur. Gözəl bir yay günüdür, o qədər də isti yoxdur. Saat on ikidir. Səhnə açılandan bir neçə saniyə sonra zəng səsi gəlir.
Ester (yuxarıdan həyəcanla qışqırır). Gəldilər, Deyvi!
Deyvid (ağ köynəyinin düymələrini yoldaca bağlaya-bağlaya tələsik pilləkənlərıi düşür. Bundan savayı onun əynində ütülü şalvar, parıldayan yarımboğaz var. Saçı səliqəylə daranıb. Qışqırır). Eşitdim, düşürəm!
Ester yuxarı məhəccərin, deyəsən, düz tavana qədər uzandığı tərəfə baxır. Otağı gözdən keçirir. Deyvid artıq aşağıdadır.
Ester. Uzunboğazları buradan götür! Mən axı yeri süpürmüşəm!
Yenidən zəng çalınır.
Deyvid (qapıya sarı gedərək). Bircə dəqiqə. (Uzunboğazları yanaşı qoyur. Esterə.) Di geyin, gün günortadır. (Qapını açır.)
Ester. Uzunboğazları ora qoyma, çirklidir! Onları zirzəmiyə at!
Deyvid. Axı onlar elə həmişə burada olublar.
Ester. Sən söz vermişdin ki, təmir başa çatandan sonra…
Qus daxil olur…
Qus. Narahat olmayın, mən təkəm. (Onun əynində çimərlik paltarı olsa da, başında şlyapa yoxdur.)
Ester və Deyvid təəccüblə ona baxırlar. Ester pilləkənlə bir neçə addım aşağı düşür. Əynində sadə xalat, ayağında isə bahalı ayaqqabı var. Saçları yığılıb.
Ester. Oh, Qus, bu nə görkəmdir?!
Qus. Bu gün xüsusi bir gündür, odur ki, diqqəti cəlb etmək qərarına gəldim.
Ester. Özü də bu otaqla çox həmahəngsiniz.
Deyvid (Qusla bərabər gülür). Ehtiyatlı ol, bir də gördün, Ester səni də çərçivəyə salıb divardan asdı. (Ayağını yerə döyərək, Esterə işarə edir ki, geri qayıdıb əyninə don geyinsin.)
Ester (bir qədər utancaq tərzdə geri addımlayır, amma sonra yenidən dönərək məhəccərə dirsəklənir). Adaxlınızı küçədə qoymusunuz? Niyə gətirmədiniz?
Deyvid. Doğrudan da, sizin qız haradadır?
Qus (Esterə baxaraq). Biz onunla qərara aldıq ki, o heç vaxt Ester qədər gözəl görünməyəcək…
Ester. Yaxşı görək.
Qus (əfv olunmağını yalvaran məşuq kimi qollarını geniş açaraq). O nə vaxtacan ki, evdə bu cür səliqə-səhman yarada biləcəyini və sair buna bənzər işləri öhdəsinə götürməyəcək, mənimki olmayacaq. Odur ki, mən düz bir həftədir, onu görməmişəm. Hər halda, qərarım olduğu kimi qalır, mənə yalnız sarışın qız yaraşır.
Ester (Qusa). Ortada dayanın. Onlar içəri girəndə burada hər şey qadın jurnallarındakı şəkilləri xatırladacaq.
Deyvid (Esterə baxaraq). Geyin görək. Bizi hazır görməsə, atam narazı qalacaq.
Ester gülərək sevincək yuxarı qalxır.
Qus (otağı gözdən keçirərək). Hər şey necə lazımdır, o cürdür. Bilirsən, sizin eviniz bir verst o yandan görünür, hətta günəşin altında bərq vurur.
Deyvid. Ah, bu günəş, bir ona bax! (Pəncərəyə sarı gedir.) Tanrı gərək bu gün onun yaxasından tutub deyə ki, bu gün böyük beysbol günüdür!
Qus (divara toxunaraq). Ev deyilən şey həqiqədən də məhz buradır! Heyrətamizdir!
Deyvid (təbəssümlə). Bilirsənmi, bu səhər aşağı düşüb o pəncərədən baxanda uşaqlığımız yadıma düşdü. Mən xəlvəti pəncərənin altından Esterin necə dərslərini hazırladığına tamaşa edərdim. Sonra eləcə geri qayıdardım. Amma indi bura girib gündə əlli dəfə Esterə baxa bilərəm, hər gecə bu otaqda yata bilərəm! (Pəncərəyə baxır.) Gedim, qalstukumu taxım. (Pilləkənə tərəf gedir.)
Qus (otağı gözdən keçirməkdə davam edir). Kitabxana, mebel, təzə ayaqyolu… Buradan nə vaxt uşaq səsi gələcək?
Deyvid (pilləkənin üstə dayanaraq). Tələsmək nəyə lazım? Yoxsa, elə düşünürsən ki, qoca atları cavanlarıyla dəyişməyin vaxtı çatıb?
Qus. Mənmi? Məndən olsa, uşaqların yaxasından yapışıb… Amma onlarsız da nəsə… (Təmkinlə.) həyəcanlanmalı bir şey olmayanda adam darıxır. (Oturub ensiklopediya cildini əlinə alır.)
Deyvid (yuxarı baxır, sonra pilləkəndən aralanır.) Səndən bir şey soruşmaq istərdim.
Qus. Nə?
Deyvid (yubadır, sonra şən ovqatda). Sən kişiyə görə uşaqları olmayan cütlüklər barədə heç eşitmisən?
Qus. Əlbəttə, burada qeyri-adi nə var? Niyə axı sən özün Esterlə bu haqda danışmayasan?
Deyvid (utancaq baxışlarla gülür). Özüm də bilmirəm, necə edim. Yəqin hər şeyi necə varsa, o cür qəbul etmək lazımdır. Mənə elə gəlir ki, zamanı yetişəndə uşaq özü harada olsa gəlib çıxacaq.
Qus. Ya da həkimə get, özün bilirsən, hansına. Əlbəttə, əgər buna marağın varsa.
Deyvid. Əlbəttə, marağım var, amma bilmirəm, düzgün olarmı…
Qus. Düzgün olar! Düzgün olan nədir, olmayan nədir? Axtarma, bu dünyada ədalət deyilən şey yoxdur.
Deyvid (ona baxır, sonra təzədən pilləkənə tərəf gedib orada dayanır). Mən buna heç vaxt inanmaram, Qus. Əgər insan layiq olduğunu hansısa səbəblərdən ala bilmirsə, onda… onda bu dünya dünya yox, dəlixanadır.
Ester (yuxarıdan). Evin yanında maşın dayandı. (Düşərək.) Güman edirəm, uzunboğazları buradan götürmüsən?
Deyvid (fikirli halda). Hə, götürdüm! (Qapıya gedir.)
Ester (cəld düşərək). Yox, götürməmisən. (Otaq boyu uzunboğazlara tərəf gedir). O, bircə həftəyə buranı tövləyə döndərəcək.
Deyvid qapını açıb küçəyə çıxır.
Qus (Esterə). İndidən öyrəşsin, onsuz da elə ki, uşaqlar gəldi, səliqə-sahmana bir quş!
Ester (donub qalır. Sifəti qızarıb, bir cüt uzunboğaz eləcə əlindədir). Mister Eberson, sizə elə gəlmirmi ki, balalar üçün bura çox rahat olacaq.
Deyvid (Dibblə daxil olaraq). Xoş gördük, xoş gördük, mister Dibbl! Bu gün sizi burada görəcəyimizi gözləmirdik. Buyurun, keçin.
Den Dibbl ayağını girəcəkdəki əskiylə bərk-bərk silib içəri keçir.
Dibbl. Bu gün bir iş üçün Cey Biylə görüşməliydim. Düşündüm ki, niyə axı evinizin yanında ayaq saxlayıb sizinlə görüşməyim. Gün aydın, missis Bivz.
Ester. Salam, mister Dibbl. (Uzunboğazları aparır.)
Deyvid. Siz Qus Ebersonu tanıyırsınızmı? Mənimlə emalatxanada işləyir.
Dibbl. Əlbəttə. Salam, Qus! Düzü, siz mexanikdən çox, bankirə oxşayırsınız.
Deyvid. Bununla belə o, ən güclü mexanikdir.
Dibbl. Elə mən də onu deyirəm ki, insana heç vaxt zahiri görünüşünə görə qiymət vermə, bu, aldadıcı ola bilər. Sizə bir sualım var, Qus. Cey Bi haçansa mənə demişdi ki, sizin şəhərdə öz şəxsi emalatxananız da var. Məncə, hardasa, Poplar strit tərəfdədir.
Deyvid. Qusla biz indi bir yerdə işləyirik.
Qus. Bəli, məsələ həqiqətən belədir, mister Dibbl. Cəmi yeddi ay işləmişdim ki, pulumu da, müştərilərimi də itirdim. Artıq iki ildən çoxdur ki, mister Bivzin yanında işləyirəm.
Dibbl. İlk dəfədir eşidirəm ki, işə götürülən adam özünü bossuna bərabər, boss da özünü külli-ixtiyar sahibi hesab etməsin.
Qus (gülərək). Mister Bivz görünür, məsuliyyət hissinin ağırlığını yaxşı dərk edir.
Dibbl. Odur ki, mən samurlarıma baxa biləcək adam axtaranda yeganə seçimim o oldu. Sən bu haqda düşünmüsənmi, Deyvid?
Deyvid. Xeyli düşünmüşəm, mister Dibbl, amma təəssüf ki, hələ də bir qərara gələ bilməmişəm.
Dibbl. Mənim məlumatlarımı dinləməyə vaxtınız varmı?
Deyvid. Düzünü desəm, Şoriylə, Cey Bini gözləyirik. Bu dəqiqə gələcəklər. Berliyə gedirik, beysbola baxmağa. Siz mənim qardaşımı tanıyırsınız, eləmi?
Dibbl. Əlbəttə. Həm də Cey Bi mənə dedi ki, o bu gün hansısa güclü komandaya qarşı oynayacaq. Hələ onu da bilirəm ki, əgər qalib gəlsələr, onu güclülər dəstəsində oynayan komandalardan birinə dəvət edəcəklər.
Deyvid. Ümidvaram ki, bugünkü oyundan sonra Eymos Bivz «Detroyt taygers»də çıxış edəcək.
Dibbl. Məgər doğurdan, bu, mümkündür?
Deyvid. Ümidim var. Onların seleksioneri bu gün matçı izləyəcək.
Dibbl. Neynək, deməli, zaman yetişib.
Deyvid. Aha, həm də ümidvaram ki, o, hələ uzun müddət parlayacaq. Niyə axı siz də bizimlə matça baxmağa getməyəsiniz, mister Dibbl? Sonra böyük piknikimiz olacaq. Barbekyu-filan…
Ester peyda olur.
Dibbl. Təşəkkür edirəm. Çox istəyərdim, amma heyif ki, samurlarımı yedirmək üçün vaxtında qayıtmalıyam.
Ester. Elə Deyvid də indi bütün günü samurlardan danışır. (Əyləşir.) Başı ağ xallı o xırda gözəlçən hələ də dururmu?
Deyvid (Esterin onun yeni məşğuliyyətinə dərin marağını hiss edərək). O indi yəqin Nyu-Yorkun hansısa salonundadır, ona baxmağa gələnlərə zövq verir.
Hamı gülür.
Ester (həyəcanla Dibblə). Olmaya onu öldürmüsünüz?
Deyvid (Qusa və Esterə). Siz samurlara elə yanaşırsınız ki, elə bil onlar da adamdırlar: balaca, əsəbi adamcıqlar.
Dibbl. Özüm isə onları «mənim balaca bankirşalarım» çağırıram. Qəpik-quruşa alıb, yedirirsən, böyüdürsən, nəticədə onlar sənə qırx faizlik gəlir gətirir. Onlar bu zalım dünyanın ən etibarlı bankirşalarıdır.
Deyvid. Amma mister Dibbl əgər halları yoxdursa, onda gözlənilməz…
Dibbl. Samurların halları həmişə yaxşıdır.
Deyvid. Amma mister Dibbl…
Dibbl. Xeyr, olmur. Əlbəttə ki, əgər onların yiyəsi səfeh, ya da hər şeyə barmaqarası baxan birisi deyil. Bax, Deyvid, sənə baxanda, görürəm ki, elə mən deyənsən. Bax, elə sənin bu evin lap xəstəxana kimi tərtəmizdir. Samurlara da məhz belə təmizlik lazımdır. Mənim bəzi işçilərimlə vidalaşmaq qərarına gələndə ilk, həm də yeganə adam kimi səni düşündüm.
Deyvid. Bu yaxınlarda bəzi adamlarla bu mövzuda söhbət etdim. Mənə çox şey dedilər.
Dibbl. Sənin bu haqda məlumatlanmaq istəyin məni çox sevindirdi. Elə bu özü sənin ciddiliyini təsdiqləyir. Odur ki, mən sənə bəzi şeyləri deyəcəyəm. Samurun ölümü adi bir səbəbdən baş verir. Onların adi yelçəkəndən, ürək döyüntüsünün ritminin pozulmasından canları çıxa bilər, həzmetmənin pozulması, xarab diş, hətta cütləşmək həvəsi də onları öldürə bilər. Ən dəhşətlisi isə o su samurlarında, bu qarılarda olan çılğınlıq hissidir. Mən onlara baxmağa gedəndə, əynimdə nimdaş brezent plaş olur. Çünki əgər nəsə parıltılı bir şey geyinsəm, özlərindən çıxıb bir-birlərini didib yeyərlər. Bəli, bəli, məhz yeyərlər. Bərk hay-küy olanda ildırım çaxması, ya leysan yağışının səsi gələndə, yaxud nəcisi ortadan götürən kimi analıq vəzifəsi zamanı bir də görürsən, qəfəsin ortasındadırlar. Sonra bir də baxırsan ki, altısı, yaxud səkkizi bir-birinin üstündədir. Su samurlarının bir-birini necə öldürdüklərini, acından üzdüklərini az görməmişəm, onların, sadəcə fikir eləməkdən öldüklərini də görmüşəm. Amma mənim rançomda belə şey dünyasında ola bilməz, bu sarıdan mənim tayım-bərabərim yoxdur.
Deyvid (Qusa). Bax bu işdir, hə?
Qus. İş? Mən deyərdim, bütöv bir sənayedir. Amma bundan sənə nə var?
Deyvid. O var ki, Qus, sonra onların dərilərini Nyu-Yorka göndərəndə anlayırsan ki, bu işi görməyə dəyərmiş.
Qus. Amma axı sən özün də işsi-gücsüz oturub qalmamısan. Belə nəhəng emalatxana, maşın-traktor stansiyası yaratmaq. Hələ bu evi demirəm!
Deyvid (o qədər də həvəsli deyil, amma bununla belə hiss olunur ki, bu söhbət onu açır). Ola bilər. Amma məgər sən elə düşünürsən ki, əgər haradasa adın yazılıbsa, deməli, sən həqiqətən də iş-güc yiyəsisən? Nəyisə həqiqətən də dərindən öyrənmək əvəzinə niyə axı, sadəcə, başını qatasan. Su samurları başlarını qatmır: onlar ya yaşayır, ya da ölürlər. (Dibblə sarı dönərək.) Mister Dibbl, sizə demək istəyirəm…
Dibbl. Sənin düşünməyə hələ vaxtın var.
Deyvid. Hə, mən sizə zəng edərəm, xəbər verərəm.
Dibbl. Əlbəttə, əlbəttə, mən gözləyərəm. Ancaq bir şeyi yadda saxla: su samuru mantosu üstündə Nyu-Yorkda baş yarırlar. Su samuruna görə qadınlar bütün zinət əşyalarını satmağa hazırdırlar. Nyu-York qadınları su samuruna görə hər şeylərindən keçərlər!
Gülürlər. Küçədə iki maşın siqnal verir.
Deyvid (Dibblə). Qardaşım gəldi! (Qapını açmağa gedir.) Bu da o, ikinci Kristi Metyuson!
Eymos və Pet, onların ardınca Cey Bi daxil olur.
Ester (Eymosun əlindən tutaraq). Eym, əlin necədir?
Eymos (beysbol jesti edərək). Bir və düzəldi!
Pet (hər iki əlini göyə qaldıraraq). Tanrı özü sənə yar olsun!
Cey Bi (Esterə). Şori bizi maşında gözləyir. Getdik!
Ester. Çağır onu gəlsin, gəlin birlikdə badə qaldırıb Eymə uğurlar arzulayaq!
Onu heç kim eşitmir.
Deyvid. Ürəkli ol, ata! (Qəflətən Peti qucaqlayır.)
Ester. Bir badə viski iç, Deyvi!
Pet (hirslə Deyvidən kənarlaşaraq). Sən yəqin bizi boğmaq istəyirsən, eləmi? Tez elə pəncərəni aç! (Özü açmağa gedir.)
Deyvid (gülərək). Biz ki, bircə dəqiqəyə çıxırıq. Teleqram haradadır, Eym?
Eymos cavab vermək istəyir, amma Pet onu qabaqlayır.
Pet (pəncərədən). Qoy bu gün içəri keçsin! Necə bir gün! Necə bir il! Necə bir ölkə!
Ester (Petin ardınca qaçır). Sən teleqramı gətirdin? Teleqram hanı?
Pet. Mənim onu gətirməyimə ehtiyac yoxdur. Nə qədər ki, canım sağdır, bu teleqram həmişə mənimlə olacaq. (Teleqramı cibindən çıxarıb oxuyur). Petercon Bivz, 26 Merdok-strit. 16 iyun, bazar günü biz Berlidə «Blek caynts»ın oyununda olacağıq. Eymos Bivzin oyununu səbirsizliklə gözləyirik. Ən xoş arzularla Oqi Belfast, «Detroyt taygers». (Təkəbbürlü baxışlarla hamını gözdən keçirir.) Mən bu teleqramı düz iyirmi bir il gözləmişəm. Elə ayaq açdığı gün mən zirzəmidə ona məşq keçmişəm. Eymos məktəbdə aşağı qiymət alanda hamı gülürdü. Mən isə ona, - dərsləri yadından çıxar, - deyirdim, - topla yaşa, topla nəfəs al.
Cey Bi (təsirlənib, amma eyni zamanda belə getsə, Petin nitqinin kəsiləmyəcəyindən qorxur). Tanrı xətrinə gəlin birlikdə içək.
Ester (küçəni göstərərək Cey Biyə). Gedim Ellini də bura gətirim. Mister Dibbl, siz niyə bizimlə oyuna baxmağa getmirsiniz? (Qapıya sarı addımlayır).
Cey Bi (bir qədər tərəddüd içindədir, amma Esteri fikrindən döndərə bilmir.) Balası, yaxşısı budur Ellini rahat buraxasan. Özün də bilirsən ki, onun alkoqola münasibəti necədir. Gəl, ona heç nə deməyək.
Qus. Amma Şoriylə içmək lazımdır. Qoy gedib onu çağırsın. (Çıxır.)
Pet. Mister Dibbl, Deyvidin maşınında yer çoxdur. (Dibblə baxır və eyni zamanda sanki qeyri-ixtiyari Eymosun əlini ovuşdurur.
Cey Bi (əlini Esterə göstərərək). Nə deyirsən, necədir?
Ester. Nişan üzüyü? Ellidə də eynən beləsidir?
Cey Bi (səmimi tərzdə). Yox, bu, mənimdir. Biz qərara almışıq ki, övladlığa uşaq götürək. Odur ki, mən özümü lap təzə bəy kimi hiss edirəm.
Ester (onu qucaqlayaraq). Ay səfeh!
Qus Şorini itələyə-itələyə içəri salır!
Şori (Cey Biyə). Ey, atacan, əgər axırını gətirə bilməyəcəksənsə, əvvəlini də gətirmə!
Deyvid bir sini içkiylə daxil olur.
Ester (Şoriyə yarızarafat-yarıciddi). Ay qoca şorgöz!
Şori. Madam, komplimentə görə təşəkkür edirəm. (Deyvidə.) Ey adaxlı, içməyə bir şey ver!
Deyvid. Hamı gəlsin. İndi tərpənərik. (Badələri paylayıb, özününkünü qaldırır.) Tostum var, hamımızın uğuru naminə! Ha-mı-mı-zın!
Hamı badələri qaldırır.
Qus (Eymosa). Həm də gələcək dünya çempionunun şərəfinə! (İçmək istəyir.)
Deyvid. Gözlə! Gəlin bu gün hamımızın ürəyindən keçənlərin şərəfinə içək! Eymosun şərəfinə! Atamın şərəfinə!
Qus. Deyvidin, Esterin şərəfinə? Onların firavanlığının, emalatxanasının, traktor stansiyasının, fermasının…
Dibbl (qəflətən ağlına gələrək). Su samurlarının da şərəfinə!
Ester (Astadan etiraz edərək). Yox…
Dyvid (Esterə baxaraq… Onun baxışlarını görərkən Esterin baxışları mülayimləşir). Su samurlarının söhbəti indinin vaxtı deyil, amma gəlin arzu edək ki, bu gün deyilənlər hamısı gerçək olsun. Bizim övladların şərəfinə?!
Qus. Onların övladlarının şərəfinə!
Cey Bi. Onların övladlarının?!
Ester (astaldan). Özü də bu il. Hamıya denən.
Deyvid (bir anlığa Esterlə baxışları toqquşur). Bu il… bizim ürəkdən gələn arzularımız… onların hər biri… elə bu il.
Hamı içir.
Pet (saata baxır). Di haydı, gecikirik. Bəyəm, bütün dünya oturub bizim içib qurtaracağımızı gözləyəcək?! Getdik!
Qışqıra-qışqıra, gülə-gülə çıxırlar.
Pərdə enir.

İKİNCİ ŞƏKİL
Qonaq otağı. Elə həmin gündür. Saat axşam yeddidir. Səhnə boşdur. Ucadan səslər eşidilir. Yəqin barbekyu ziyafətinə toplaşanlardır. Amma bir neçə dəqiqə sonra giriş tərəfdən yalnız iki nəfər - Den Dibblin müşayiətilə Deyvid daxil olur. Onlar yazı masasına yaxınlaşırlar və Deyvid ordan qəbz kitabçasını çıxarır. Sonra əlində qələm o kitabçanı vərəqləyir.
Deyvid. Bu, tale işidir, həyatımda heç vaxt bu nəhənglikdə qəbz imzalamamışam.
Dibbl. Sadəcə, sən heç vaxt az iş görüb belə çox qazanmamısan. Mükafat sənin payına düşüb - su samurlarının ən seçmə cinsi. Bundan sonra hər şey özündən asılıdır.
Deyvid. Mister Dibbl, ağlıma belə gəlməzdi ki, mənim də əllərim əsə bilər.
Sol qapı açılır. Pet daxil olub, ardınca qapını astadan örtür.
Deyvid. O, hələ də yatır?
Pet. Şşş. Mən həmişə oyundan sonra onu məcbur eləyirəm ki, bir saat yatsın.
Deyvid. Yemək istəmirsən?
Pet. İndi yox. (Stulda əyləşir.) İndicə onun yatmağına tamaşa edirdim. Qəflətən mənə hər şey çatdı. Fikir vermisənmi ki, o, təpədən-dırnağacan əsl kişidir, hə?
Deyvid (qəbzi imzalayaraq). O, nəhəndir. Bu günkü oyundan sonra bir nəfər də daha buna şübhə etməyəcək. O, nəhəngdir, vəssalam.
Pet. Bəs, tribunadan necə görünürdü? Tamaşasına iki göz gərək idi.
Deyvid. Bircə götürsünlər, kifayətdir. (Kitabçadan qəbzi qoparıb Dibblə.) Bu da sizin qəbziniz, mister Dibbl.
Dibbl qəbzi alır.
Dibbl. Sən heç vaxt buna görə peşman olmayacaqsan.
Deyvid. Ümid edirəm.
Dibbl. Yaxşı, mən getdim. Qəfəsləri alıb hazır eləyən kimi mənə zəng vur. Mən özüm onları gətirəcəyəm.
Deyvid onu giriş qapısına qədər ötürür.
Dibbl. Gecəniz xeyirə qalsın.
Deyvid. Xeyirə qarşı.
Dibbl çıxır. Deyvid otağa qayıdır.
Pet. Bilirsən, niyə belə şadam? Çünki elə bilirdim, sən ona bel bağlamırsan, hətta sənə demək istəyirdim ki, onun gələcək uğurlarına şübhə yoxdur və ola da bilməz.
Deyvid. Yox, mən elə düşünmürdüm ki, həmişə belə olacaq, o, həmişə gözləyə-gözləyə qalacaq, onun növbəsi heç vaxt gəlib-çatmayacaq, o yalnız…
Pet. Yalnız nə?
Deyvid. Yalnız uğursuzluqlar zolağında olacaq. Amma indi o, düz yoldadır. Mən bunu görürəm, ata.
Qapı açılır və Cey Bi əlində təzə idman çantası daxil olur. O, yüngülcə içkilidir. O biri əlində vərəq var.
Cey Bi. Mənim sürprizim var!
Pet (səs salmaması üçün barmağını dodağına aparıb işarə edir). Şşş!
Cey Bi (pıçıltıyla). Sürpriz! Onu oyadın! (Çantanı göstərərək.) Sürpriz!
Pet. Oyundan sonra gərək bir saat yata. Yoxsa, yaxşı ovqatda olmayacaq. (Saatı göstərərək.) Bir neçə dəqiqə qalıb.
Qapı açılır və Eymos daxil olur.
Cey Bi. Salam, Eymos. (Çantanı qaldırır.) Mənim sənə sürprizim var.
Eymos. O-o… (Heyrətlə hədiyyəni gözdən keçirir. O biri əlindəki vərəqi oxuyur.) Esterdən, Şoridən, Qusdan, Deyvdən, Ellidən və Belldən. Həm də məndən.
Eymos (əlini çantaya sürtərək). Axı… belə eləmək lazım deyildi.
Cey Bi (get-gedə artan hissiyatla). Sən bir təsəvvür elə ki, qarşıda səni nə gözləyir? (Baxışlarını uzaqlara dikərək.) Şib-Park, Kommiski - Fild, Sportsmenc - Park, Boston, Çikaqo, Klivlend, Sent-Luis… Və hər növbəti qələbədən sonra formanı bu çantaya yığanda doğma evini xatırlayacaqsan. (Kilidini yoxlayır.) Babat metaldandır.
Eymos (sevinc içində ayağa qalxır). Kağızı mənə ver. (Vərəqi Cey Binin əlindən alır.) İlk pulum əlimə gələn kimi sizin hərənizə bahalı hədiyyə alacağam, eşidirsiniz? (Saatın neçə olduğunu bilmək üçün əlini qarnı tərəfə uzadır.) Saat neçə oldu?
Pet (onun əlindən tutaraq). Soyunub-geyinmə otağında Eymosun nə dediyini eşitdiniz? Dedi ki, kiminləsə zəngləşməlidir, sonra dərhal bura gələcək. Ver, əlini ovxalaym.
Onlar pilləkənlə yuxarı qalxırlar və elə bu vaxt Ester daxil olur.
Ester. Con, cəld çıxışa. Elli getdi.
Cey Bi (təşvişlə). Nə səbəbə? (Hamıya.) Məgər mən sərxoşam?
Deyvid. Tələs, bəlkə çata bildin.
Cey Bi. Gəl, mənimlə gedək, Deyv, ona deyərsən ki…
Deyvid. Əl-üzünü yu, Eym… sən gərək yaxşı görünəsən. Mən tez qayıdacağam.
Deyvid və Cey Bi çıxır.
Ester (qapıya baxaraq). Niyə o, həmişə belə eləyir? (Öz köhnə çantasında eşələnən Petə.) Mən sizə dəsmal verərəm, yuxarıdadır.
Pet. Lazım deyil, özümüzün varımızdır.
Ester (gülmək istəyir). Mən istəyirəm, sizə çirklisini verim.
Pet. Təxminən iyirmi ildir, mən yalnız steril dəsmallardan istifadə edirəm. Yoxsa, kim bilir, infeksiya-zad keçə bilər. Tez elə, Eymos, gedək, yuyunaq.
Eymos və Pet pilləkənlə yuxarı qalxıb gedirlər. Cey Bi, onun ardınca da Deyvid daxil olur. Cey Bi sərxoşdur; o qədər də nizamlı yerimir, amma həm də səndirləmir. O, birbaş Esterin üstünə gəlib əlindən tutur, sanki onun reaksiyasını daha yaxşı görmək üçün düz gözlərinin içinə baxaraq.
Cey Bi. Ester, bizə gedib bir özün onunla danışardın. (Qəflətən dəlicəsinə hönkürür).
Ester. Yaxşı, yaxşı siz də…
Deyvid (acıqlı halda). Con! (Onu silkələyib, sonra zorla yerində oturdur.) Con, bəsdir, eşidirsən?
Ester (Cey Biyə yaxınlaşaraq). Nə baş verib? O sənə nə deyib?
Cey Bi (hönkürtüsünü kəsib, o yan bu yana yırğalanır). Bütün bu illər içində… bizim uşağımız da ola bilərdi… bu boz, qəm-qüssə dolu illər…
Ester. Sən nədən danışırsan?
Cey Bi (guya küçədə kiminsə dayandığını göstərərək). O elə indicə mənə dedi ki… həkimdə olub… həkim də kökündən… hər şeyi kökündən… Biz indi iki uşaq yiyəsi ola bilərdik. (Deyvidə baxır.) Amma o, istəməz. Deyirdi ki, bəs, sən içirsən. Əyyaşsan deyirdi. Hətta poçt qutusundan adımı da sildilər. Guya mən adda adam heç vaxt bu dünyada omlayıb.
Ester. Get, uzan. Məni elə dilxor etdin ki, bu saat səni boğmağa belə hazıram. Hər şeyin ola bilərdi, amma sən hər şeyini içdin.
Cey Bi. Əgər o mənə bir oğul doğsaydı, dilimə də…
Ester. Yaxşı, yaxşı, get! (Onu pilləkənə tərəf itələmək istəyir.)
Cey Bi. Deyvid, mən olsa-olsa bədbəxt bir insanam. Dünya mənim kimi bədbəxtlərlə doludur. Bir dəfə, cəmi bir dəfə səhv etdinsə, adın bədbəxtlərin siyahısına düşür.
Deyvid (bu söhbətdən bir qədər bezib.) Bilirəm, Con. (Pəncərədən baxır.)
Cey Bi. Sən heç vaxt səhv eləməyən yeganə insansan. Məni başa düşürsənmi? İndi mənə bax! Eşitdin, nə deyirəm?
Deyvid (indi ona sarı dönür). Bilmirəm, nə demək istəyirsən.
Cey Bi. Mən göründüyü qədər də sərxoş deyiləm. Deyvid, bəli, sən yaxşı oğlansan, necə yaşamağı bilirsən. Amma bundan başqa həm də həyatda səninki gətirir, dəhşətli gətirir, Deyv. Amma bəxtlə oynamaq olmaz. O… səndən üz döndərib gedə bilər. Gəldiyi kimi də rahatca gedə bilər.
Ester. Tez elə get, yoxsa çatmayacaqsan.
Pet əlində saat daxil olur.
Pet. Mənim saatımda artıq doqquzun yarısıdır. O, harada qaldı? Demişdi ki, səkkizdən gec gəlməyəcək.
Deyvid. Belə çıxır ki, o artıq yarım saatdır gecikir.
Pet. Bilmirəm, Eymosa nə deyim. Mən ona dedim, hələ bir az da yuyunsun.
Deyvid (get-gedə artan həyəcanla). O bu gün indiyəcən olanların içində ən yaxşısını oynadı. Başqa nə ola bilər? O adam mütləq gələcək.
Pet. Bəlkə kəf gəlir? Üz-gözündən eləsinə oxşayırdı.
Deyvid. Ata, bəsdir, nəs gətirmə.
Pet. Sadəcə, yadıma düşdü ki, Eymos əvvəl-əvvəl həyəcanlıydı.
Deyvid. Amma heç nəyi korlamadı ki. Bəsdir, yetər. (Pet ümidsiz halda oğluna baxıb sonra pilləkənə tərəf gedir.) Ata, məndən nə kömək istəyirsən? Mən onları Eymosu komandaya götürməyə məcbur eləyə bilmərəm.
Şori və Qus daxil olur. Pet pilləkənin üstə dayanıb dönür, nəsə demək istəyir, amma sonra qalxıb gedir.
Şori (qapı bağlanan kimi). Mənim hər yerim elə ağrıyır ki, gərək çox şeylərdən imtina edəm. Hər halda, yeyib-içməyə əlvida.
Deyvid. Yox, bir az gözlə. İstəmirəm ki, hamı birdən dağılışsın. (Pəncərəyə sarı gedir.)
Şori. O, yeddi otuz dedi, amma siz səkkiz bilirsiniz. Amma yeddi otuz, səkkiz deyil axı, elə deyilmi?
Deyvid (hiddətlə pəncərəyə baxmaqda davam edərək). Bəlkə maşınının təkəri partlayıb?
Şori. Əşi, onu dəyişmək nədir ki?
Deyvid (dönərək, həyəcanlı səslə). Xahiş edirəm, getməyin. (Esterə). Camaat dağılışır, amma mən istəyirəm, Eymos gedəndən sonra biz bir az da oturaq. Onları saxla.
Ester. Dünyanın axırı deyil ki. Deyvi, mən istəməzdim, sən özünü belə aparasan. Hər halda, bu olanlarda sənin günahın yoxdur. (Onun əlindən tutur.) Sən niyə belə həyəcan keçirirsən, Deyvi?
Deyvid. Çünki heç nə anlamıram, and içirəm ki, mən heç nə anlamıram! (Təzədən pəncərəyə qaçır. Sanki bu dəqiqə küçəyə tullanacaq.)
Şori. O, nəyi anlamır?
Deyvid. Hər şey o qədər də sadə deyil. Öz narahatlığını gizləyə bilməyərək, qonaqlara müraciətlə). Mən hamınızdan soruşmaq istərdim, hamınızdan, Es, səndən də. Siz bilirsiniz ki, mən nəyi eləyə bilərəm, nəyi eləyə bilmərəm. Siz… siz məni tanıyırsınız. Mən əlimi nəyə vururamsa… Niyə axı? Hər şey qızıla dönür. Hər şey.
Ester. Sənə nə oldu? Niyə bu sözləri deyirsən?
Deyvid (hərarətlə). Ona görə ki, bu məni narahat eləyir. (Hamıya.) Niyə belədir? Mən heç vaxt… heç vaxt uduzmuram. Hələ uşaqlıqdan düşünürəm ki, Eymos böyüyüb ulduz olacaq. O, həqiqətən də həmin zirvəni fəth edə biləcək yeganə incandır. Yoxsa, bu da bəxt məsələsidir? Amma niyə axı o bəxt adlanan şey mənim üzümə gülür, bəs, o…
Qus. Çünki sən, sadəcə olaraq, yaxşı oğlansan, Deyv.
Deyvid. Bəs sən yaxşı deyilsən?
Qus. Bəlkə də, amma sən…
Deyvid. Bəs onda, sənin öz emalatxananda işin niyə alınmadı? Niyə indi gəlib mənə işləyirsən?
Qus. Burada hələ müharibəni unutmayıblar, Deyv, almanla iş görmək istəmirlər.
Deyvid. Cəfəngiyyatdır.
Qus. Həm də sən mənim emalatxanamın harada yerləşdiyini məgər unutmusan?
Deyvid. Mənimkindən də yaxşı yerdəydi. Bizim şəhərə gələn bütün maşınlar onun yanından keçirdi. Amma hamısı mənim yanıma gəlirdi. Niyə axı?
Qus. Sən maşını tanıyırsan, Deyv, sən…
Deyvid. Aha, «marmonu» da… (Hamıya) Mənim indi bankda on dörd minim var, bir o qədərlik də qəbzim var. Amma Eymosun bu vaxtacan bir qəpiyi də olmayıb, qara qəpiyi də. Niyə axı?
Qısa pauza.
Ester (yaxınlaşıb gülümsəyir ki, Deyvidi də gülümsəməyə cəlb etsin, amma o, heç bir reaksiya vermir.) Nədən bu səni narahat edir? Bəxtin gətirir, lap əla, burda pis nə var?
Deyvid (bir anlıq ona baxır). Amma yaxşı olardı ki, layiq olduğunu alasan, bəxtə bel bağlamayasan. Quruca naxışın gətirməyi zəhmətlə qazanılan uğurdan etibarlı ola bilərmi?
Ester. Cavabı özün bilmirsən?
Deyvid. Bilmirəm, doğrudan bilmirəm.
Şori. Heç vaxt da bilməyəcəksən.
Deyvid. Əlbəttə, heç bir səbəbsiz-filansız pulun yağış kimi adamın üstünə yağması yaxşı şeydir, amma bu yağış günlərin bir günü kəsə də bilər, axı. Onda sənin olan hər şey qəflətən sovrulub…
Ester (onun əlindən tutur). Gəl hamıyla xudahafizləşək, hə?
Deyvid. Xeyr, seleksioner gələnəcən heç kim heç hara getmir, heç kim heç…
Ester. Bu axı sənin yox, onun problemidir!
Deyvid. Elə mənim problemimdir! İnsanın layiq olduğunu almaq haqqı var. Lənət şeytana, o axı buna layiqdir. (Yenidən eyni addımlarla pəncərəyə tərəf gedir).
Ester (acıqlı). Sən elə danışırsan ki, elə bil onun nəyinsə oğurlamısan. Sən…
Deyvid (dönərək. Deyəsən, onun səbr kasası dolub). Aha, deməli, mən belə yaxşıyam, o da belə pisdir, hə?.. Mən belə olduğuma inanmıram! Heç də elə deyil, heç də qəti elə deyil? (Qəflətən.) Berliyə gedirəm. (Tələsik Esterə.) Maşının açırı hanı?
Ester. Sən heç onu harada axtarmalı olduğunu da bilmirsən.
Deyvid. Mən onu tapacağam. Açar hanı?
Ester (əlindən dartaraq). Deyvi, dayan!
Deyvid. Mən onu… onu bura gətirəcəyəm! (Əlindən çıxır.)
Ester (təşvişlə). Deyvi!
O, qapıya qaçır, amma bu dəfə Şori onun əlindən bərk-bərk tutub saxlayır.
Şori. Dayan!
Deyvid. Burax!
Şori (buraxmayaraq). Qulaq as, səfeh, aydın məsələdir ki, sən heç nə eləyə bilməyəcəksən?
Deyvid. Əlimi burax.
Şori. (onu zorla oturdaraq). Deyvid sənə bir əhvalat da danışmaq… Bu vaxtacan bu söhbəti sənə eləməmişəm, amma indi görürəm, bunu eşitməyin vacibdir. Düzdür, Eymos bundan yaxşısına layiqdir, amma axı elə mən də layiq idim, qat-qat yaxşısına layiq idim. (Onun ayaqlarına vurur.) Mən Fransaya yollananda əlbəttə ki, oradan özümlə yalnız sınıq sür-sümük gətirəcəyimi düşünmürdüm. Mən şəhərimizi yaraşıqlı bığlarla, şəvə kimi saçlarla tərk etdim. Qadınlar mənimlə bircə dəfə yatmaq üçün Amerikanın yarısını qət etməyə hazır idilər. Hətta orada da, necə deyərlər, top-tüfəng yağışı altında mənim başımı üzərində həmişə bir ulduz yanırdı. Məni himayə edən də o idi. Elə bilirsən, məni yolumdan döndərmək asandır? Bu, heç kəsə müəssər olmayıb, Deyvi. (Onun əlini buraxır. Deyvi sanki donub.) Bütün müharibənin içindən keçəsən, bir yerin də cızılmaya! Necədir, hə? Mən Parisə əlimdə daraqla girdim. Küçənin hər iki tərəfində dayanan qadınlar, mənə baxıb gülümsəyirdilər. Mən onlardan birinin evinə keçdim. Elə həmin vaxt hərbi döyüşlərin dayandığını, atəşkəs elan olunduğunu bildirdilər. O qadının mənim əsgər yarımboğazımı necə çıxarıb öz çarpayısının altına qoyması hələ də yadımdadır. Sonra, sonra bir də gördüm ki, tavan sinəmə yıxılıb gəlir… vəssalam. Bir də gözlərimi açanda anladım ki, məni qazıb çıxarırlar.
Sükut. Hamı Şoriyə baxır.
Ester. Amma deyirdilər ki, döyüşdə yaralanmısınız, mən də elə bilirdim…
Şori (Ester). İndi bildin ki, döyüş-filan? (Deyvidə.) Döyüşdə belə hadisə üçün həmişə səbəb var, əsgər üçün döyüşdə yaralanmaq adi bir şeydir. Amma mən Parisdə bir gözçələyə ilişib, o qədər içdim ki, suyu da açıq qoydum. (Gülür.) Ona görə də divar sökülüb dağıldı. (Barmağını qaldırıb yuxarını göstərir.) Yəqin Eymos Bivzin divarları da belə söküldü. Amma onun qardaşı Deyvidinki hələlik gətirir. Meduza üzə bilmir və özünün bunu istəyib-istəməməsi də vacib deyil. Onun hərəkətləri yalnız qabarma və çəkilmədən asılıdır. Odur ki, gözəl günlərin birində dalğa onu dənizə atana qədər özüyçün yaşayır.
Pauza.
Ester (ərinə yaxınlaşır). Oldu Deyv, camaat xudahafizləşmək istəyir.
Deyvid tərpənməyə məcburdur. Qətiyyətsiz halda başını döndərib, maddım-maddım baxır. Ester onun pəncərədən aralansa da baxışlarının hələ də uzaqlara dikildiyini müşahidə edir.
Deyvid. Amma… gözləyn! (Təzədən pəncərəyə sarı dönür.) Maşın! (Tez qonaqlara.) Ötüb keçmədi, dayandı! (Giriş qapısına tərəf qaçır.)
Pet də görüb. O da pilləkənlə qaçaraq aşağı düşür.
Pet. Axır ki, gəlib çıxdı? Xahiş edirəm, bir müddətə bizi tək qoyun. Bizim söhbətimiz var. Berlidən buracan bu qədər yolu taksiylə gələsən! Deyv, gözlə, istəyirəm, müqavilənin imzalanmasında sən də iştirak edəsən. (Küçəyə qaçır.)
Deyvid (küçədən qonaqlara). Çıxın, tez çıxın!
Hamı o biri qapıya gedir.
Deyvid (Şoriyə). Hə, sənin o meduzan necədir?
Şori (gedərək). Deməli, bəxt onun üzünə baxıb. Vəssalam. Üzünə baxıb!
Deyvid. Üzünə baxıb, deyirsən? (Təbəssümlə Şoriyə öz yazı masasını göstərib astadan.) Vaxtım olanda. Sənə bir qalaq telefon qəbzini göstərərəm. Detroytla danışıqlamın qəbzlərini.
Qus (sevincək). Deyv, deməli, sənin işindir, hə?
Deyid. Əlbəttə, mənim işimdir. Yoxsa, onun burda nə iti azmışdı. (Şoriyə.) Amma meduza bunu bacarmazdı! (Təntənəylə, hamıya.) Heç kəs çxııb getmir. Hamı gözləyir. Biz Everesti fəth edəcəyik! (Amma Esterdən başqa hamı artıq çıxıb. Deyvid bir müddət ona baxıb sonra üstünə atılaraq qucaqlayır.) O nə desə, hamısını sənə çatdıracağam!
Ester. Həmişə belə şən ol, Deyvi! (Çıxır.)
Deyvid cəld saçlarını düzəldib, gözucu otağa nəzər salır.
Deyvid (öz-özünə). Bax, indi hər şey qaydasındadır, hər şey lazım olduğu kimidir.
Eymos aşağı düşür.
Eymos (əlləri bir-birinə pərçimlənib, sanki dua oxumağa hazırlaşır). İlahi, doğrudanmı, hər şey istədiyim kimi alındı? Doğrudanmı, mən nəhəngəm? (Qapıya baxaraq, danışır, sonra baxışlarını Deyvidin üzərinə gətirir.)
Oqi Belfast və Pet daxil olur. Oqi yekəpər, şıx geyimli bir irlanddır.
Pet (onlar içəri girən zaman). Heç cür qabağın ala bilmədik, hamı bu hadisəni qeyd etmək istəyirdi. (Deyvini görür.) O da buradadır.
Oqi (Eymosa və Deyvidə). Əyləşin, əyləşin, heç bir təmtarağa ehtiyac yoxdur. Mən Oqi Belfastam.
Eymos çarpayıya, Deyvid stula əyləşir.
Pet (Oqiyə). İcazə verin, paltonuzu alım.
Oqi (şlyapanı çıxararaq). Mənə belə rahatdır. O həmişə əynimdədir. Hər halda, təşəkkür edirəm. (Bir qutu saqqız çıxarır.) Çeynəyirsiniz?
Deyvid. Yox, çox sağ olun, biz bütün günü yemişik… yəni…
Oqi saqqızın kağızını açır. Pet oturmaq istəyir, amma elə bil nəsə onu elə hey hərəkətdə olmağa sövq edir. O artıq Oqinin təklif etdiyi saqqızı çeynəyir.
Oqi. Toxtayın, mən elə də vahiməli deyləm. (Deyvidə və Eymosa.) Mən elə indicə atanıza dedim: bu şəhərlərarası zənglər mənə tərpənməyə aman vermir. Gecikdiyimə görə, bir də üzr istəyirəm. (İstəyir ki, onu bağışlasınlar.)
Deyvid. Nə danışırsınız, hər şey qaydasındadır. Biz bilirik ki, sizin kimi insanların vaxtı olmur.
Oqi. Təşəkkür edirəm. Nə hisslər keçirdiyinizi təsəvvür eləyirəm. (Bir neçə addım atıb saqqız çəynəyə-çəynəyə döşəməyə baxır.) Eymos. (Üzün çəkən sükut. Oqi dayanıb, daha bir saqqız çıxarıb kağızını açır.)
Eymos (pıçıltıyla). Bəli?
Oqi. Neçə ildir, oynayırsan?
Eymos. Təxminən… (Petə baxır).
Pet. Mütəmadi olaraq doqquz yaşından.
Oqi (başını tərpədir. Yenidən sükut çökür. Petə). Ümidvaram ki, onun çox şey bacardığını siz də bilirsiniz.
Pet (məmnuniyyətlə). Bəli, burada biz hamımız bu fikirdəyik.
Oqi. O, etibarlıdır, çevikdir. Yaxşı uzun əlləri var, özünəinamlı əllər. Oyunu hiss edə bilir. (Elə hey ora-bura gəzişir. Görünür ki, təriflə kifayətlənməyəcək.)
Pet. Bilirsiniz, mən ona həmişə məşqlər keçmişəm, zirzəmidə məşqlər keçmişəm. Məşq keçməsi üçün zirzəmidə ona xüsusi yer düzəltmişəm.
Oqi. Məlumatım var. Bu gün mənim yanımda oturan adam hər şeyi danışıb. Qulaq asın, mister Bivz… (Kresloya yayxanıb ayaqlarını geniş açır, əlini qoltuq yerinə qoyub zəndlə Petə baxır.) İstəyirəm, siz mənim hər bir sözümə inanasınız. Mən Oqi Belfastam və məni tanıyam hər kəs yaxşı bilir ki, sözümün ağasıyam. Bizim işimizdə xeyli nüanslar, xeyli incəliklər var. Mənə atlet lazım deyil. Beysbol məndən ötrü fortepianoda ifa, yaxud da böyük ədəbiyyat nümunəsinin yaranışı kimi bir şeydir. Odur ki, indi nə deyəcəyimi anlamağa çalışın.
Pet nəfəsini udaraq başını tərpədir.
Oqi. Mən minlərlə uşağa baxmışam, mister Bivz, artıq neçə illərdir ki, peyin topaları içində almaz axtarıram. Siz Eymosun üzərində böyük iş aparmısınız: o, xeyli çevikləşib - həm hərəkət, həm də oyunu duymaq baxımından, topla da xeyli yaxşı rəftar edir. Bəzən çox orijinal düşünür. Çalışır ki, həmişə topa yaxın olsun. (Qısa pauza.) İki il əvvəl onu görəndə, dedim ki…
Deyvid (heyrətlə). Siz əvvəl onu görmüsünüz?
Oqi. Əlbəttə, sizə elə onu demək istəyirdim, bir il bundan qabaq da görmüşəm.
Pet. Bəs, niyə bizə o vaxt heç nə deməmisiniz?
Oqi. Çünki bir məsələni mən heç cür dərk edə bilmirdim, mister Bivz. Onda dərk etmirdim, amma indi mənə çatdı. Müdafiəçilər uzaqda olanda sizin oğlunuzun tayı-bərabəri yoxdur. Yox, aman verin, qoyun sözümü axıracan deyim. O, yaxşıdır, o, çox yaxşıdır. Amma aldatmaq istəmirəm, bir də deyirəm, əgər genişlik varsa, onda hər şey qaydasındadır. Amma elə ki, onu yıxmaq, əzmək, boynundan asılmaq istəyən bir möhkəm müdafiəçi peyda olur, onda Eymos nəsə özünə oxşamır. Mən bunu o vaxt da görmüşdüm, indi də gördüm. Amma əgər bu yoxdursa, komanda irəli gedib ona sərbəstlik yaradırsa, bu zaman sizin oğlunuzun, mister Bivz, həqiqətən də tayı-bərabəri yoxdur. Siz bunu azarkeşlərin reaksiyasından da görə bilərsiniz.
Pet. Bu gün məncə, onda hər şey alınırdı.
Oqi. Yalnız ona görə ki, «Blek caynts» müdafiədə oturmağı xoşlamır. Onu məxsusi tutan yox idi deyə, belə gözəl oynayırdı. (Ölü sükut.) Heç cür mənə çatmır, elə bil tamam başqa adam olur. Hələ o heyrətamiz uzun əlləri demirəm! Amma onda xarakter deyilən şeydən əsər-əlamət yoxdur. Nəsə bir nüans onun mükəmməlliyinə mane olur. İndi də gördüm ki, xarakter sarıdan son vaxtlar onda yaxşılığa doğru heç nə dəyişməyib. Hətta deyərdim ki, bu gün onu o vaxtkından da az bəyəndim. Səbəb nədir? Güman edirəm ki…
Pet (astadan). Cavab var?
Oqi. Sizin Eymosu tanıyan həmin adam mənə elə özünüzün də təsdiq etdiyi kimi dedi ki, Eymos doqquz yaşından zirzəmidə məşqlər keçib: tək məşq edib - rəqibi, komanda yoldaşları olmadan. Yəqin istixana şəraitində, sadəcə, texnikasının kər-kəsirlərini düzəldə bilib. Həm də oyan bu yana baxmaq, düşünmək üçün kifayət qədər vaxtı yoxdur axı. Rəqibin nəfəsi hər an onu izləyir, o, hər şeyə ani reaksiya verməlidir! Elə bax, bu məqamdaca o özünü itirir, haldan-hala düşür. Sanki nəsə onu iflic edir, quruyub qalır. Vəssalam kitabı bağlandı. Bundan sonra əli top saxlamır. Məsələ bu yerdədir, mister Bivz! (Qalxıb pencəyini düzəldir.)
Deyvid və Petin baxışları yerə dikilib, Eymosun gözləri isə, ümumiyyətlə, heç nə görmür.
Oqi. Bağışlayın, mən qatara gecikirəm.
Pet (sanki lunatik kimi ağır-ağır qalxaraq). Mən… mən ona yalnız qış aylarında zirzəmidə məşq keçirdim, istəyirdim ki, o, qışda da…
Oqi (sərtliklə). Və bu, mister Bivz, sizin çox kobud səhviniz olub.
Deyvid (qalxaraq). Amma... vaxtı boşa verməmək üçün belə edilib. Bizə elə gəlirdi ki… elə gəlirdi ki, zirzəmidə də mümkündür ki…
Oqi. Mümkündür, amma həm də müşküldür.
Deyvid. Amma o, düz on iki il məşq edib. Bütün bu illər boyu…
Oqi. O tamam başqa şəraitə uyğunlaşıb. Belə olmalı deyildi.
Pauza.
Pet. İndi necə olsun... Daha heç nəyi düzəltmək olmaz? Nə məşqçilər, nə…
Oqi. Heç bir məşqçi on iki il olmayan xarakteri idmançıda yarada bilməz. Siz öz oğlunuzu şikəst etmisiniz! (Barmaqlarını tərpədir.) Mənim buna heç bir şübhəm yoxdur.
Deyvid. Amma elə günü bu gündən qolunu çırmalayıb…
Oqi. Bu, xeyli vaxt və xeyli qüvvə tələb edən bir işdir. Şəxsən mən, bunun bir səmərəsi olacağına inanmıram.
Pet. Siz heç… siz heç hətta sınamaq da istəmirsiniz?
Oqi. Sizin vəziyyətinizi başa düşürəm, mister Bivz, amma mən yalnız yüz faiz əmin olduqlarımı götürürəm. Bir neçə həftədən sonra canımızı qurtarmalı olacaqlarımızı deyil, yalnız bizimlə qalmalı olanları.
Deyvid (Oqinin düz gözlərinin içinə baxaraq). Amma o, necə yaşayacaq?
Oqi (məsələnin nə yerdə olduğu ona çatmayıb). Ne-ecə?
Deyvid. O, başqa heç nəyi bacarmır.
Oqi (təəssüf hissiylə başını bulayır). Bu da daha bir səhv. (Dönərək getmək istəyir.)
Pet (onu saxlamaq istəyərək) Məncə, o özünü cəmləsə, özünü cəmləyə bilsə, başa düşürsünüz… Mən özüm də həmişə bir işin qulpundan yapışıb, sonra tullamışam… ona görə də məndə bir şey alınmayıb… Düşünürəm ki…
Oqi. Razıyam, o, fikrini bir işə cəmləməlidir, mütləq cəmləməlidir. (Dərindən nəfəs alır.) Neynək, sizə uğurlar.
Pet hələ də baş verənlərə inana bilmədiyindən susub.
Oqi. Hələlik, Eymos.
Eymos çaşqınlıq içində başını tərpədir, amma nə baş verdiyi onun üçün də qaranlıqdır.
Deyvid. Qulaq asın, siz… (Cəld Oqiyə yaxınlaşır, düz gözləri içinə baxaraq, sanki onu saxlamaq məqsədilə əllərini qaldırır.)
Oqi. Siz mənimləsiniz?
Deyvid (nəzərlərini gözlərinin məchulluğa zillənmiş Eymosa tərəf döndərib, sonra yenidən Oqiyə baxaraq) siz hələ onu güclülər dəstəsində görəcəksiniz.
Oqi. Ümid edirəm. Sadəcə, o bizə…
Deyvid (hiddətini boğmağa çalışaraq). Yox, yox, siz onu mütləq görəcəksiniz. Axı, şükürlər olsun ki, sizin komanda yeganə komanda deyil və siz onu mütləq görəcəksiniz. Bunu mən sizə vəd edirəm!
Oqi. Özünü ələ al, cavan oğlan. (Deyvidi kənarlaşdırır. Pauza.)
Mister Bivz, ümidvaram, gecikdiyimə görə, məni bağışlamısınız.
Deyvid (sanki əks-səda kimi, amma səsi qırıla-qırıla). Bunu mən sizə vəd edirəm.
Oqi başını tərpədib qapını açır və çıxır. Pet dönüb ağır-ağır hələ də daş kimi oturub qalmış Eymosa tərəf gedir. Pet elə ona yaxınlaşan kimi Eymos ağır-ağır qalxıb yumruqlarını düyünləyir.
Pet (astadan soruşur). Amma o axı… çaşa da bilər, eləmi?
Eymos susur. Onun baxışları nifrətlə doludur.
Pet. O axı çaşa da… Bilər, yoxsa bilməz?
Eymos (qışqırtısından qulaq tutulur). Yox, bilməz! Yox.
Pet. Amma axı hamı çaşa bilər.
Eymos (qışqıraraq, Petin yaxasından yapışıb silkələyir). Çaşa bilər! Çaşa bilər! Sənə də, sənin o səhvlərinə də tüpürüm!
Deyvid (qaçaraq Eymosu Petdən aralamaq istəyir). Burax onu! Eymos, burax onu!
Eymos (öz qışqırtısıyla Petin iniltisinin aralığında). Sənə hər şeyi yalan demisən! Mən səni öldürəcəyəm! Sən hər şeyi mənə yalan demisən, məni aldatmısan! (Emosiyanın yeni dalğası: Eymos Peti divara sarı sıxışdırıb yerə yıxır.)
Qus daxil olur. Deyvid bu zaman Eymosu Petdən aralayır.
Eymos. Məni rahat buraxın! Hamınız məni rahat buraxın!
Deyvid Eymosu taxta tərəfə itələyib yıxır, yumruqlarını düyünləyərək onun başının üstündə dayanır. Ester heç kimin diqqətini cəlb etmədən gəlib bu mənzərəni müşahidə edir.
Deyvid. Uzan, qalxma! Eym, nə sözün varsa, mənlikdir!
Pet (ayağa qalxıb Deyvidi itələyərək). Dalaşmayın, uşaqlar, bircə dalaşmayın! (Artıq hönkür-hönkür ağlayan Eymosa tərəf dönərək yalvarır.) Eymos, oğlum, oğlum!
Eymos taxtda uzanmış halda ümidsizcəsinə hönkürür.
Pet (Eymosa tərəf əyilib saçını tumarlayır.) Oğlum, oğlum!
Eymos onun üzünə belə baxmadan əlini rədd eləyərək Petin sinəsindən vurub itələyir. Deyvid atasına köməyə gəlmək istəyir.
Pet (Yenidən Eymosa yaxınlaşıb onun kürəyini sığallayır). Yaxşı, oğlum, di bəsdir, oğlum, Eymos, özünə gəl! Qulaq as Eym, mənə, di bəsdir, oğlum, Eymos, özünə gəl! Qulaq as, Eym, mənə qulaq as, Eym, mən bacardığımı elədim. Hamının səhvi ola bilər. Sabah başına nə gələcəyini kim qabaqcadan bilir? (Hələ də hönkürən Eymosu silkələyir.) Ey, bəsdir! (Bu hönkürtü səsini boğmaq üçün dikəlib qışqırır.) Mən etiraf edirəm, Eym, mənim də səhvim olub, etiraf edirəm, mən zəvzəyəm, çərənçinin birsiyəm, mən axmağam, amma bir bax, gör sənin necə güclü zərbələrin var, heç olmasa bu əməyimi nəzərə al, bil ki, mən sənin üçün nəsə eləmişəm! (Oğlunun üzünü özünə sarı çevirir.) Bəsdir, bəsdir ağladın! Tanrının bizə rəhmi gəlsin. Mənim kimi bir axmağın əlindən başqa nə gələ bilər ki?! (Eymosun yanında oturur.)
Deyvid (Peti aralayıb Eymosun üzərinə əyilir.) Ey, mənə qubaq as! (Qardaşının yaxasından tutub otuzdurur.)
Eymos hələ də hönkürür.
Hə, o, səhv eləyib, cəmi bircə səhv, vəssalam Bitdi, hər şey bitdi. Sən öyrənməlisən və hər şeyi öyrənəcəksən. Dünyanın axırı deyil ki. Sənin bütün həyatın hələ qabaqdadır. O isə … Klivlendə gedəcək, sonra Nyu-Yorka, sonra hara lazımdır… Bəlkə elə o adam həqiqətən səndə səhv eləyib? Belə də olur axı.
Eymos (başını bulayaraq). Yox, o səhv eləməyib, olanı deyib.
Deyvid Eymosu buraxıb qalxır və yuxarıdan aşağı ona baxır.
Eymos (o da qalxıb, ağır-ağır stula tərəf gedib oturur). O olanı deyib. Mən özüm də həmişə bilmişəm ki, sıx müdafiəyə qarşı oynaya bilmirəm. Onun bu gün dedikləri hamısı həqiqət idi. Mənim kitabım bağlanıb. O, belə dedi də? Əlavəyə heç bir ehtiyac yoxdur. (Petə baxır.) Mənim bütün vaxtım, zamanım yalnız topa xərclənib. Bircə onu necə atmalı olduğumu öyrənə bilmişəm. Bə deyirdin ki, qalan şeylər elə də vacib deyil. O özü bilirdi, hər şeyi bilirdi! Vaxtı gəlib çatanda mən də hər şeyi bilməliydim. İndi bilirəm. Hələ artıq bilirəm. Nə qədər ki, sağam, topa əlim dəyməyəcək! Heç vaxt!
Pet (hiddətlə). Eymos, nə danışdığını sən özün də anlamırsan!
Eymos. Meydançaya da ayağım dəyməyəcək, bacarmaram! Bilirəm ki, bacarmaram! (Qısa pauza.) Bir də heç vaxt siz məni aldada bilməyəcəksiniz! Mənim kitabım bağlanıb. (Qalxır.)
Pet əliylə üzünü tutub hönkürməyə başlayır.
Deyvid (deyilənlərin hamısını rədd edərək, başını bulaya-bulaya Eymosa). Necə yəni, bağlanıb? Eymos, sən yatıb qala bilmərsən. Məni dinlə, özü də bəsdir, başını buladın. Bu dünyadan nə istədiyini ala bilən kimdir?
Eymos. Sən. Yalnız sən.
Deyvid. Mən? İnanma mənə, Eymos. (Onu qucaqlayır.) Daha buna inanma!
Eymos. Sən nə istəmisənsə… bütün həyatın boyu… hər şey…
Deyvid. Övlad-uşaq da, hə, Eym? (Sükut.) Mənim uşaqlarım hanı?
Ester. Deyvi!
Deyvid (nəhayət, onu görüb ). Mən onu başa salmaq istəyirəm, Es! (Eymosa.) Əgər uşaq yoxdursa, bütün bunlar kimə lazımdır? Bütün hər şey dərhal mənasını itirir. Bundan başqa sən heç bir dərdi olmayan insan tanıyırsanmı? Hamının dərdi var, Eym! Şorinin də, Cey Binin də, atamızın da, sənin də, elə mənim də! Hamı kimi mənim də dərdim var!
Ester. Deyvi, lazım deyil!
Deyvid (səsindəki tükürpədici təntənəylə). Yox, Es, mən daha bundan qorxmuram. Ümumiyyətlə, bunu biryolluq yaddan çıxarmaq istəyirəm. Mən həmişə nəsə seçilməkdən qorxmuşam, amma bu dərdim məni daha vahimələndirmir. (Eymosa.) Heç kim cəzadan yaxa qurtara bilməz, Eym, eşidirsən, heç kim! Amma mən uşağım yoxdur deyə, əllərimi yanıma salıb oturmuram, ölmürəm. Bir də təkrar edirəm, yer üzündə heç olmasa bir ciddi problemi olmayan insan yoxdur. Mən artıq bunu dərk edirəm, sən də dərk etməlisən. Mənə həsəd aparma, Eym, biz artıq səninlə eyni gündəyik. Dünya binadan belə qurulub, yəqin yuxarıda yazan belə yazıb, biz hamımız da o yazıya tabe olmalıyıq! (Eymosun əlindən tutur.)
Eymos (kirimək istəyir, amma bacarmır). Niyə belə danışırsan?
Deyvid. Çünki olan budur.
Ester. Yox, Deyvi olan heç də bu deyil. Bizim heç bir problemimiz yoxdur, sən özündən uydurursan!
Deyvid (heyrətlə). Nə, nə dedin?
Ester. Sadəcə, mən o müqavilə imzalanana qədər gözləmək istədim. Sonra şənliyin gur yerində bizi hamı görsün deyə, səninlə pilləkənin üstə çıxıb elan etməliydim ki, tezliklə bizim uşağımız olacaq! (Pauza. Hiddətlə, ümidsizliklə və qüssəylə.) Ah, Deyvi, Deyvi, mən elə düşünürdüm ki, bunu eşidən kimi sevincdən ürəyin partlayacaq, amma sən…
Deyvid (heyrətinin həddi-hüdudu yoxdur. Nəhayət, sanki mərmi kimi partlayır.) Ah, Es, əlbəttə mən, həqiqətən də mən…
Ester. Yox, sən sevinmirsən. Bilmirəm, sənə nə olub, amma görürəm ki, bu gün sən buna sevinmirsən!
Deyvid (səsində sevincdən çox, dəhşət çalarları var). Belə danışma, Es, sən belə etməməli… (Onu özünə çəkmək istəyir.)
Ester (əlindən çıxaraq). Sən onu istəmisən, Deyvi, sən onu istəməyə məhkumsan! (Gözlərindən yaş gildir-gildir axaraq qaçıb gedir.)
Deyvid onun ardınca qaçıb çağırır, amma qəflətən qarşısında Eymosu görür.
Eymos. Hə, elə bir insan bütün yer üzündə yoxdur… bir səndən başqa. (Deyvidin yanından ötüb giriş qapısına gedir.) Bir səndən başqa! (Çıxır.)
Pərdə

ÜÇÜNCÜ PƏRDƏ
BİRİNCİ ŞƏKİL

Qonaq otağı. Fevral axşamı. Cey Bi taxtda yatıb. Sobanın yanındakı stolun arxasında Şori və Qus sakitcə siqaret çəkə-çəkə kart oynayırlar. Pəncərənin arxasında qar görünür. Asılqandan bir neçə palto asılıb.
Qus. Sənin heç başın çıxmır, bəlkə öyrədim, ey meduza…
Şori. Poker sənin üçün beyzik deyil, bu tamam başqa oyundur, burada…
Qus. Maraq, azart, iradə var?
Bell xala pilləkənləri düşür.
Qus. Hər şey qaydasındadır?
Bell (dönür. Əlində odeyal var). Bütün odeyal suyun içindədir. Yazıq qızı tər yuyub aparır!
Qus. Həkim nə dedi?
Bell (yadına salıb). Dedi, düşüb quru odeyal gətirim.
Qus. Mən soruşmaq istəyirdim ki, nə vaxt…
Bell. Bunu kim bilir? Məlum olan bircə odur ki, bu, istənilən vaxt ola bilər. Bəzən, tamam gözləmədiyin, bəzən də gözlədiyin vaxtda. (Qapıya yaxınlaşıb təzədən dönür.) Niyə axı, Deyvid, hələ də nənni almayıb?
Qus. Doğrudan ha? Onda yəqin alacaq.
Bell. Nənnisiz də uşaq olar?
Şori. Uşaqsız nənnidənsə, bu yaxşıdır. Burnunu sil.
Bell. Burnumu silməyə vaxtım yoxdur. (Burnunu silə-silə qalxır.)
Şori. Məndə valetdi. Deməli, oğlan olacaq. (Kartı stola atır.)
Qus. Bu hələ sual altındadır. Statistikaya görə qız daha çox doğulur. Onların üstünlüyü açıq-aşkardır.
Şori. Statistika Deyvid Bivzin heç qulağına da deyil. Oğlan istəyirsə, vəssalam, oğlan da olacaq. Gəl mərc eləyək: bu axşam onun oğlu olacaq.
Qus. Deməli, onun oğlu olacaq deyə, mən müflisləşməliyəm?
Şori. Qorxdun?
Deyvid küçədən içəri daxil olur. Qış geymindədir. Dərhal görünür ki, kefi yaxşıdır, üzü gülür. Ayaqqabılarını yerə çırpa-çırpa əlcəklərini, yarımşubasını, şərfini çıxarıb sviterdə qalır. Sonra ardınca qapını örtür.
Deyvid. Yuxarıda vəziyyət necədir?
Qus. Hələlik gələn ancaq tərdi.
Şori. Hər halda, o tər böyürtkənli çaydan deyil.
Deyvid (sobaya tərəf gedib əllərini bir-birinə sürtür). Cey Bi işə-zada getməyib. Bütün günü buralarda veyillənir.
Qus. Bəzi adamlar bayramı çox xoşlayırlar. Onun üçün uşaqdan gözəl bayram ola bilməz!
Deyvid (yan-yörəyə baxaraq). Boş şeydir.
Qus. (Deyvidə). Amma görürəm ki, tamam sakitsən, heç inanılası deyil! Sənin yerində bir başqası olsaydı…
Şori. Onun yox, Esterin yeri narahatdır. (Qusa.) Sən də yəqin kinolara çox baxmısan. Niyə axı ora-bura var-gəl eləməlidir?
Deyvid (yüngül günah hissiylə). Mən axı onun üçün ən yaxşı həkimi gətirmişəm, lazım olan hər şeyi eləmişəm. Ümumiyyətlə, mənim fikrimə gəlincə, oğlan, ya qız fərq etməz. Bir mən kiməm ki… (Bell xalanın əlində daha bir odeyal görüb susur. Bell xala pilləkənə tərəf gələndə özünü saxlaya bilməyərək onu haylayır.) Bell! (Bell xala ayaq saxlayır. Deyvid narahatlığını boğaraq ona yaxınlaşır.) Zəhmət olmasa, həkimdən soruş… Esterə çətin olmayacaq ki…
Bell. Həkim mənə susmağı tapşırıb
Deyvid. Onda Cey Binin arvadından soruş.
Bell. O da mənə susmağı tapşırıb. Amma ondan soruşa bilərəm.
Bell xala qalxır. Deyvid onu baxışlarıyla müşayiət edir.
Deyvid (yuxarı baxaraq). Bundan sonra Ester kraliça kimi yaşayacaq. (Dönüb yumruğunu əlinə vurur.) Bu il bir ətək pul almalıyam.
Şori. Havadan savayı heç nəyə qabaqcadan proqnoz vermə, havaya da uzağı bir saat əvvəldən.
Deyvid. İndi deyə bilərəm. Çünki bu gün samurlarımı cütləşdirmişəm. Ümidvaram ki, xeyli artacaqlar.
Qus. Samurları cütləşdirdin? Nə gözəl!
Giriş qapısı döyülür. Deyvid açmağa gedir. Pet daxil olur. Əynində noxud rəngdə palto, başında yun şapka var, çiynində də parçadan sakvoyaj.
Deyvid. Salam, ata.
Pet. Uşaq oldu?
Deyvid. Hələ yox.
Pet. Qatara hələ iki saat var. Ona görə də burada gözləməyə qərar verdim.
Deyvid. Mənə ver. (Petdən sakvoyajı alıb asılqandan asır.)
Şori. Sən doğrudanmı gedirsən, Pet?
Pet. Məni təzədən işə götürürlər, gəmidə aşpaz işinə. Müəyyən qədər təcrübə toplayıb bir-iki ildən sonra üçüncü lisenziyamı ala biləcəyəm. Ona görə də…
Deyvid. Hər halda, sənin getməyin səfehlikdir, ata. Bəlkə, fikrini dəyişəsən?
Pet. Belə yaxşıdır, Deyv. Əgər mən burada olmasam, Eymos ağlını başına yığar.
Yenidən qapı döyülür.
Deyvid. İndi gələn yəqin Eymosdur. (Qapıya tərəf gedib açır.)
Eymos damağında siqaret daxi olur.
Deyvid. Salam, Eym. Maşını bağladın? Keç. Salam, Qus, salam, Şori. (Petlə salamlaşmır. Pauza.)
Qus. İş çoxdur?
Eymos (yorğundur, bic-bic gülür). Xirtdəkdən. Benzini vurdurdum, kassanı yoxladım. (Deyvidə xırda konvert və açar verir.) İyirmi altı yaşıl. Əməlli-başlı tərləməli oldum.
Deyvid (sanki bu əzmkarlıqdan heyrətlənib. Belini dikəldərək). İyirmi altı? Pis işləməmisən.
Eymos. Mən həmişə beləyəm, elə deyil? Di yaxşı, hələlik. (Getmək istəyir.)
Deyvid. Eym, mənə qulaq as. (Eymos dönür.) Təxminən bir aydan sonra samurlar bala verəcək. Belə fikirləşdim ki, bəlkə sən bu işdə də mənə kömək eləyəsən? Həm də yaza az qalıb, gərək sən formada olasan.
Eymos. Nə səbəbə?
Deyvid. Bəlkə gözəl günlərdən birində sən… təzədən meydançaya çıxmaq istədin.
Eymos (Petə baxaraq). Dedim axı, qurtardı.
Deyvid (müəyyən laqeydliklə). Bəs nə işlə məşğul olacaqsan?
Eymos. Sənin təkərlərini dolduracağam. Hər axşam da sənə pul gətirəcəyəm. Və nəsə baş verəcəyini gözləyəcəyəm. (Acı təbəssümlə.) Yəni, nəzərdə tuturam ki, görən, nəhayət, nə vaxt sənin dayanacağının yanından yol çəkəcəklər. Ondan mənim də xeyrim olacaq. Belə də olmalıdır, Deyv. (İndi səmimiyyətlə.) Nədir, uşaq hələ də dünyaya gəlməyib? (Deyvid onun səsindəki qüssədən heyrətlənərək başını bulayır.) Nə uzun çəkdi, hə? (Siqaretdən bir qullab alır.)
Deyvid. Az qalıb.
Eymos. Əgər oğlandırsa… (Petə baxıb mənəm-mənəmliklə tüstünü buraxır.) Yəqin sən ona öz zirzəmində məşq keçəcəksən. (Deyvidə göz vuraraq çıxır.)
Bu zaman Deyvid Petə yaxınlaşır.
Deyvid. Niyə axı, gedəsən? Yaxşısı budur, qalıb mənimlə işləyəsən. Məndə hamı üçün iş tapılar.
Pet. Ağ ciyərlərinin anasını ağladır, heç cür ona baxa bilmirəm, özünü məhv eləyir!
Şori (sobanın yanından). Pet, beyzik oynayaq?
Deyvid. Qus, sənə sözüm var. (Onu kənara çəkir.)
Pet (bir qədər tərəddüdlə Şoriyə yaxınlaşır.) Sobanın istisi damarlara pis təsir edir.(Qusun yerində əyləşir.)
Şori (kartları qarışdıraraq). Əvəzində qızışırsan. Otur görək! (Paylayır.)
Deyvidlə Qus sağ tərəfdə dayanıb. Cey Bi hələ də yatır. Şoriylə Pet oynamağə başlayır.
Deyvid. İstəyirəm, sən mənə işləyəsən. Cəmi bircə aya samur əlindən tərpənmək olmayacaq. Hər samurdan dörd bala, bilirsən bu, nə deməkdir?
Qus. Cücəni payızda sayarlar.
Deyvid. Yox, bu dəfə heç bir şübhəm yoxdur. İstəyirəm, emalatxananı girov qoyum. Cavabından qabaq demək istəyirəm ki, onun altmış faizi sənindir. Bu, sənin halalındır. Mən özümə halal bilmədiyimə yiyə çıxmaq istəmirəm, çıxmaram da. Mənim özümə lazım olanı ala bilməyim üçün qol çək. Mənə təxminən iki min beş yüz lazımdır.
Qus. Soruşa bilərəmmi, niyə?
Deyvid. Əlavə erkək almaq üçün.
Qus. Niyə axı elə özündə olan pula almayasan?
Deyvid. Qus, düzünü desəm… (Dodaqları qaçır.)
Qus. Nədir ki?
Deyvid. Mənim başqa pulum yoxdur.
Qus. Yaxşı, ağlama.
Deyvid. Doğru deyirəm. Bütün pullar Den Dibblin mənə gətirdiyi samurlara getdi. Nə deyirsən?
Pet və Şori başlarını qaldırıb qulaq asırlar.
Qus (bir saniyə fikirləşib). Niyə axı mütləq emalatxananı girov qoymalısan? İki min beş yüzü yanacaqdoldurma məntəqəsindən, karxanadan, yaxud fermadan da götürə… (Qısa pauza…)
Deyvid. Götürmüşəm. Götürmüşəm, hamısı da gedib, təkcə emalatxanadan başqa.
Qus (heyrətlə). Deyv, mən qulaqlarıma inana bilmirəm!
Deyvid (sağ pəncərəni göstərərək). Bir ora bax. Mən ranço almışam. Fikrincə, hansı pullara?
Qus (həyəcanını gizlətməyə çalışaraq qalxır). Amma axı, Deyv, bu, olsa-olsa heyvandır. Kim bilir, başına nə gələcək? Başa düşə bilmirəm, necə olub ki, sən özündə nəğd olanları nəyəsə dəyişib…
Deyvid. Onlar doğub-törəyirlər, Qus, birindən dördü çıxır. Əgər qiymətləri düşməsə, bu il altmış min qazanc götürəcəyəm.
Qus. Amma necə əmin olasan? Sən axı…
Deyvid. Mən əminəm.
Qus. Axı, necə bunu…
Deyvid (bu dəfə özü də həyəcanlanaraq, söhbəti qapamaq istəyir). Mən əminəm! Nədir, olmaz? Məgər əminlik pis şeydir?
Qus. Yox, amma niyə? (Pauza.) Sən nədən belə əminsən?
Cey Bi (taxtda qurcalanaraq). Tanrı, özün rəhm elə! (Oturub gərnəşir.) Burada qoymaq istədiyin batareyalara nə gəldi? (Qalxıb sobaya tərəf gedir. Üşüyür.) Bu otaqda yaxşıca donmuş ət saxlamaq olar.
Deyvid (Cey Biyə). Sənə elə həmişə soyuqdur.
Qus (Deyvidə). Özüm də bilmirəm, sənə nə cavab verim. Mən burada, bu emalatxanada işləmişəm ki… (Onun arqumentləri zəifləyir.) Sən indi elə dayanıb-durmusan ki, elə bil samurlara bir şey olsa, səni nə gözlədiyini ağlına belə gətirə bilmirsən. Milyon istəyirsən?
Deyvid. Dedim axı, onlara heç nə olan deyil.
Cey Bi (Petə və Şoriyə). Kimə nə ola bilər? Onlar nədən danışırlar?
Deyvid. Heç nədən. (Pəncərəyə baxır.)
Cey Bi təəccüblə onu müşahidə edir.
Pet. Yaxşı olar ki, Eymos qəlyan çəksin. Şori ona deyərsən.
Cey Bi. Deyv, sən bilirsənmi, nənni almaq lazımdır, hə?
Deyvid (yarıyacan dönərək). Əlbəttə, bilirəm.
Cey Bi. Niyə mənə deməyi unutmusan? Mən sənin üçün sifariş eləyərdim.
Deyvid pəncərəyə tərəf dönür.
Cey Bi. Birinə mağazada göz qoymuşdum. Boz-mirvari rəngində, iri, yumşaq rezin təkəri. Əlaydı!
Deyvid (təzədən ona tərf dönür. Narazı halda). Yaxşı, bu mövzunu qapadaq, oldu?
Cey Bi də narazı qalıb. Bir neçə saniyədən sonra asılqana tərəf gedib geyinməyə başlayır.
Deyvid (Cen Biyə yaxınlaşır). Con, bəsdir, axmaqlama. (Paltosunun qolundan tutub çəkir.)
Cey Bi. Sən məni özümdən çıxarırsan, Deyv, yaman çıxarırsan. Övlad gözləyən kişi özünü buna uyğun aparmalıdır. Tanrı xətrinə, istəyirəm, sən də özünü elə aparasan.
Deyvid. Con, bu dəqiqə mənim bir milyon problemim var, səndən də bir xahişim var.
Cey Bi. Nə barədə?
Deyib (onun paltosunu asılqandan asır). Mən indi təzə «Byuik» almaq istəyirəm ki, həmin o ticarətçi var ha, sən tanıyırsan, Berlidən olanı deyirəm, bax onun başını tovlamaqda mənə kömək eləsin. Sonra həmin maşınla Esteri Kaliforniyaya aparacağam. Otur.
Cey Bi (əlini qaldırıb barmağını ona tərəf tuşlayaraq). Bax, məni özümdən çıxaran da elə budur! Mənə elə gəlir ki, sən nəyin baş verdiyini hələ sonacan anlamırsan. Bir aylıq uşağı belə uzaq səfərlərə, ümumiyyətlə, aparmırlar.
Deyvid (çaşqınlıq içində). Mən demək istəyirdim…
Cey Bi (Gülür. Aydın görünür ki, həqiqət onun tərəfindədir). Sən adi bir şeyi də dərk eləmirsən. Ester yağlı şeylər çox yediyinə görə kökəlməyib ki? (Gülür. Qus da ona qoşulur. Deyvid də gülmək istəyir.) Cavan oğlan, sən ata olacaqsan və bu gün-sabah sənə «atacan» deyəcəklər!
Yuxarıda nəsə qarmaqarışıqlıqdır. Deyvid pilləkənə tərəf atılır. Bell xala peyda olur. O fısıldayır və burnunu slir.
Deyvid (cəld qalxıb onu yaxalayır). Bell, nə olub?
Bell. Doğur, doğur! (Düşür. Deyvid də onun ardınca gəlir.)
Deyvid. Bell, həkim nə deyir? Ester necədir? (Onun əlindən tutur.)
Bell. Bilmirəm. O vaxt yıxılmağı işləri korlayıb, yaman korlayıb. İlahi, özün kömək ol.
Hönkürtüdən boğula-boğula təzədən yuxarı tələsir. Deyvid yerindəcə donub qalıb, baxışları onun ardınca boylanır. Qus Deyvidə baxır. Uzun pauza.
Qus (astadan). Məgər Ester yıxılmışdı?
Deyvid. Hə, bir müddət əvvəl.
Qus. Sən onu həkimə aparmışdın?
Deyvid. Hə.
Qus. Dedi ki, uşaq ölü doğula bilər? (Pauza.)
Deyvid. Nə demək istədiyini anlamıram.
Qus (səsi titrəyə-titrəyə). Məncə, sən nə demək istədiyimi anlayırsan.
Deyvid susur. Yaxınlaşıb kreslonun qoltuğunda oturur. Sanki bu hərəkətlə indi əsirində olduğu dəhşətli donuqluqdan xilas olmaq istəyir. Ardınca hələ də gözlərini Qusdan çəkməyərək qalxıb sanki özgəsinin səsiylə təkrar edir.
Deyvid. Nə demək istədiyini anlamıram.
Qus. Bu samurların sənin ağlını nədən belə alması indi mənə çatdı. Amma mən indi heç bir yerə imza-zad atmayacağam. Ölü uşaqların gözü qarşısında iş görmək olmaz.
Deyvid sarsılıb. Deyəsən, o, nəhayət, hər şeyi başa düşüb. Qalxıb yumruqlarını düyünləyir: bilmək olmur, indicə Qusun üstünə atılacaq, yoxsa hönkürəcək.
Cey Bi. Belə bir şey onun ağlına da gələ bilməzdi… o necə… (Sanki ürək-dirək vermək üçün Deyvidə baxır, amma Deyvid elə bil ayaqüstəcə ölüb, o, Cey Bini görmür. Bu zaman Cey Bi özü ona yaxınlaşır.) Amma axı, Deyv, sən bunu istəmirdin! (Onu silkələyir.) Deyv!
Deyvid (Qusa baxaraq). İndi hulqumunu kəsəcəyəm! (Qusa baxmaqda davam eləyərək Cey Bidən kənarlaşır. Onun hərəkətləri donuq, məqsədsizdir, o, dalana dirənib).
Qus susur.
Niyə mənə belə baxırsan? (Nəzərlərini Cey Binin üzərinə gətirir, sonra təzədən Qusa bazır.) Niyə belə baxırsan? Mən, sadəcə, sənə olanları danışdım. Kişi gərək həyatın gözünün içinə dik baxsın, eləmi? Mən qapı tərəfdə nəsə səs-küy eşidib, açmağa atılanda… O, astanada yıxılıb qalmışdı. Həyat elə budur, hə? (Cavab verən yoxdur. O, təbdən çıxır.) Tanrı xətrinə, əgər sizə belə…
Qus (ucadan). Həyatın nə dəxli! O yıxılıb! O yıxılıb deyə uşaq da ölüb! Həyat məgər budur?
Deyvid (əsəbləri son həddə qədər gərilib. Dönür). Mən ölüb demədim. O ölə bilməz, çünki… (sözünü yarımçıq saxlayır.)
Qus. Hə, nədir?
Pauza.
Deyvid. Onda deməli, biz lənətlənmişik. Hər şey bədbəxtlikdən xəbər verir. Esterin yıxılması da bunu təsdiqləyir. Həkim mənə dedi.
Qus Deyvidə baxaraq onun nə dediyini o qədər də anlamır.
Deyid (Qusa). Amma sən deyirdin ki, məni qoruyan mələk var.
Şori (Qusu nəzərdə tutaraq). Qardaş, o bu sözləri çoxdan deyib!
Qus (Şoriyə). Mən nə demişəm? Demişəm ki, insanın övladının sağ-salamat dünyaya gəlməsi üçün onu qoruyan mələk olmalıdır?
Deyvid (hiddətlə). Kim deyir ki, o, ölüdür.
Qus. Onda niyə həyəcanlanırsan? (Onun əlindən tutur.) Otur, ağlını da başına yığ.
Deyvid (əlini dartaraq). Bəsdir, mənimlə məzələnmə! Den Dibbl bu gün mənə samurlar gətirəcək. Bütün sənədlər hazırdır. (Stola yaxınlaşıb kağızarı götürür.) Sənə yalnız imza atmaq qalır və…
Qus (gözlənilmədən Deyvidin üstünə cumaraq, kağızları əlindən alıb yerə atır). Sən adam deyilsən! (Onun bu hərəkəti Deyvidi karıxdırıb). Elə bil yuxarıda heç nə baş vermir, bu adamın fikri-zikri o samurlardır. (Deyvidin əlindən tutub yalvarır.) Deyv…
Deyvid. Əgər mənə bir kəlmə söz desən, səni buradan bayıra atacağam.
Cey Bi (narahatlıqla), Di yaxşı, yaxşı...
Yuxarıdan ağrının çığırtısı eşidilir. Deyvid yerindəcə donub qalır. Qus yuxarı baxır.
Qus (Deyvidə). Bir də belə sözü dilinə gətirmə!
Deyvid əllərini cibinə basır, sanki bu hərəkəti onun əzablarını yüngülləşdirəcək. O, dəhşətli gərginlik içindədir, amma özünü təmkinli aparmaq istəyir, bununla belə danışanda səsi xırıltılı çıxır. Qus ona baxmaqda davam edir. Deyvid Cey Bidən aralanır.
Deyvid (zorla). Hə, mənimki gətirirdi, Con. Nəyim varsa, hamısı elə bil öz ayağıyla gəlirdi. Və burda qəribə heç nə yoxdur. Həyat dediyimiz elə budur. Esterlə evlənə biləcəyim mənə yuxu kimi gələndə elə bil məhz bu iş üçün qoca Folk maşın altına düşdü. Mən «marmonu» düzəldə bilməyəndə, gecənin bir aləmi bir insan peyda olub onu mənim əvəzimə düzəltdi. Mən gözdən-qulaqdan uzaq yanacaqdoldurma məntəqəsini alanda, qəflətən onun yanından şosse çəkdilər. Hə, mənimki gətirirdi, indi də onların altını çəkirəm!
Şori. Bax, bu, lənət şeytana, doğrudur?
Qus. Belə bir qanun harada yazılıb ki?
Deyvid. Bilmirəm. (Səssizlik çökür. Pəncərəyə tərəf gedir). Hamı arasında mən xərcə düşməyən yeganə insan idim. Neynək… deməli, bayram qurtardı. (Ağrıyla yuxarı baxır.) Məncə, sizin hamınızı birləşdirməyin vaxtı çatıb. Əgər samur işi alınsa, mənim təxminən altmış min pulum olacaq. Amma iş üçün cibimi boşaltmalı olmuşam, nəyim varsa, hamısını qoymuşam. Odur ki, - daha buna şübhəm qalmayıb - bundan sonra hər şeyin borcunu gərək ödəyəm. Daha qarasız ağ olmayacaq, Ester yıxılandan sonra bunu başa düşdüm. (Dərddən üzülmüş insan səsiylə.) İlahi, hər şey sənin əlindədir, növbə bizə də gəlib çatdı. Mən daha öz naxışlarımdan qorxmuram, indən belə mən də ümumi qaydalarla oynayıram.
Qus. Deyvid, sən mənim xətrimə dəyirsən. Bu ideyalar Avropa, Asiya, kasıb ölkələr üçün yarayır. Amerika üçün yox?
Deyvid. Amerika üçün niyə yaramır?
Qus. Çünki burada sən qurd, bit deyilsən, adamsan. Buranın adamı isə hər şeyə layiqdir.
Şori. Nə vaxtdan?
Qus (tərs-tərs Şoriyə). Elə o vaxtdan! Həmişə layiq olub!
Şori. Deməli, mən sən deyən vaxtdan əvvəl doğulmuşam.
Qus (indi Şoriyə əsəbi tonla). Üzr istəyirəm, amma deməliyəm ki, o bu, sənin tayın deyil, özü də sən mənim canım, bir də onu özünlə müqayisə etmə.
Deyvid. O heç müqayisə-zad etmir.
Qus (Şori barədə). O heç vaxt xoşbəxt olmayacaq. Bu, dəqiqdir. Belə insanlar xoşbəxt olmurlar.
Şori. Necə insanlar?
Qus. Belə insanlar. (Deyvid barədə). Amma onun həyatı əgər istəsə, bundan da parlaq olacaq.
Şori. Aha, nə qədər ki, divar uçub-gəlməyib.
Qus. Əgər şorgözlük eləməsə, uçub-gəlməz. (Təmkinlə.) Bağışla, xətrinə dəymək istəmirdim.
Cey Bi (Deyvidə tərəf gedir). Deyv, mən sənə samurlar üçün borc pul verərəm.
Qus. Başına hava gəlib?!
Cey Bi. Onun nə düşündüyü mənə çatır, Qus. (Deyvidə baxır.) Belə bir işə girişmək üçün gərək əsl kişi olasan. Doğrudur, adam gərək pulunun qədrini bilə, amma yeri gələndə xərcləməyi də bacarmalısan. (Yuxarıya, sonra Deyvə baxır.) Olan budur. Hər şey həmişə öz-özünə baş verir. Mən sənə pul verərəm, Deyv…
Deyvid. Mən istəyərdim ki… əgər mümkünsə, pulu bu gün ona verim.
Hamı ağır-ağır yuxarıdan gələn Bellə baxır. O, nə qədər ki, pilləkənlə düşməyib heç kəs səsini eşitmir. O, bayaqkı kimi heyrətdən donub qalmış gözlərini dipdiri açaraq gəlir. Amma bu dəfə bir qədər özündədir və zəndlə Deyvidə baxır. Bayaqkı kimi dəsmalıyla gah burnunu, gah da gözünün yaşını silir. Amma Bell pilləkənın ən aşağı tərəfinə gəlib çatmır, Deyvid özü bir neçə pilləkan yuxarı qalxır. Bell əvvəlcə gülmək, sonra burnunu çəkmək istəyir. Görünür ki, xeyli həyəcanlıdır və Deyvidi yuxarı çağırmaq istəyir. Deyvid lal baxışlarını ona zilləyib.
Bell. Yuxarı… yuxarı.
Deyvid. Nə? Nə-ə?!
Bell (qəflətən üstünə atılıb qollarını onun boynuna dolayır.) Ah, Deyvi, Deyvi!
Deyvi (kənarlaşaraq, onun üzünə baxıb hönkürür). Nə olub? (Hönkürtüdən titrəyən səsiylə təzədən ondan bərk-bərk yapışır.) Bell!
Qəflətən yuxarıdan ağlayan körpənin səsi gəlir. Bu səs sanki Deyvidi pilləkəndən yerə atır. O, daş kimi donub qalaraq yuxarı baxır. Ağzı açıla qalıb.
Bell (hələ də ağlamasına, burnunu çək-çəkə). Oğlandır, qiyamət oğlandır! (Təzədən hönkürüb yuxarı qalxır.)
Deyvid bir müddət qımıldanmadan dayanıb durub. Heç nə görməyən gözləriylə onun ardınca baxır. Təzədən körpə çığırtısı. Deyvid başını qaldırır. O sanki bu çığırtıda boğulmaq istəyir. Cey Bi qollarını açaraq onun üstünə atılır.
Cey Bi (sevincinin həddi-hüdudu yoxdur). Deyv!
Deyvid qeyri-ixtiyari onun əlini sıxır, üzündə yüngül təbəssüm əmələ gəlir.
Cey Bi. Oğlandır, Deyv, oğlandır! Sən axı belə istəyirdin!
Deyvidin dodağına qəribə bir təbəssüm qonur: daha yüngül, amma hələ də həyəcan dolu. Sanki donu açlımış Pet oğluna yaxınlaşıb boynunu qucaqlayır.
Pet. Yeni nəsil, Deyv, yeni nəsil!
Qus (gülərək). Nədir? İndi başa düşdün? (Gülür.) Yaxşı adam layiq olduğunu həmişə alır. (Sevinclə Deyvidin kürəyinə vurur.) Di, oyan! Sənin ən şad günündür! (Şoriyə tərəf iyirmi beş sent atır.) Səni tanıyandan bəri birinci dəfədir ki, haqlı çıxırsan!
Cey Bi. Göydən yerə en, Deyv, get uşağına bax!
Qəflətən Deyvid küçəyə qaçır. Hamı heyrət içindədir.
Cey Bi. Ona nə oldu?
Qus. Ona nə oldu? Məncə… utanır! (O da ardınca qaçır.)
O birilər sakitcə dayanıb durublar. Sonra bir-birinin ardınca ağır-ağır körpə çığırtısı gələn otağa qalxırlar.
Pərdə yavaş-yavaş enir.

İKİNCİ ŞƏKİL

Pərdə qalxmazdan öncə göy guruldayır. Bir ay sonra. Qonaq otağı. Axşam çoxdan düşüb. Otaq boşdur. Qəflətən çaxan ildırım otağı işıqlandırır, sonra təzədən qaranlıq çökür. Qapı açılır və Ester daxil olur. O, çox həyəcanlıdır, amma elə ləng hərəkət eləyir ki, sanki ətrafında baş verənlər ona dəxli yoxdur. Hiss olunur ki, tamamilə özünə qapanıb. Paltosunu əynindən çıxarmadan səhnənin ortasına tərəf addımlayaraq, oradaca dayanıb durur və divara baxır. İldırımın işartısı onu pəncərədən bir addım geri çəkilməyə məcbur edir. Artıq ləngimədən yolüstü işığı yandıraraq telefona tərəf gedir.
Ester (pəncərəyə baxaraq, dəstəyə deyir). Allo! Qus, sənsən? Haradaydın, düz bir saatdır, sənə zəng eləyirəm. (Dinləyir.) Qulaq as, sən indi bura gələ bilərsən? Hə, hə, indi. Yox, narahat olmaram, səninlə mütləq danışmalıyam. O, yoxdur. Qus, sən bura gəlməlisən. Samurlar qırılırlar. (Pəncərəyə baxmaqda davam edir.) O hələ bilmir, ancaq yəqin ki, bu dəqiqələrdə xəbər tutacaq. Den Dibbl zəng eləmişdi. O artıq otuzunu itirib... Bizimkilər də həmin balıqla qidalanırlar. İstəyirəm, o, xəbər tutanda, sən burada olasan. (Cəld qapıya sarı dönür.) O, gəlir! Xahiş eləyirəm, tez gəl! (Dəstəyi asıb yeyin addımlarla qapıya tərəf gedir, amma sonra toxtayıb dayanır, stula yaxınlaşanda qəflətən sezir ki, hələ də paltodadır.

Deyvid daxil olur. Əvvəl Esterə, sonra yuxarıya baxır.
Deyvid. Hər şey qaydasındadır?
Ester. Niyə soruşursan?
Deyvid. Qulağıma çığırtı səsi gəldi.
Ester. Yox, çığırtı səsi deyildi.
Deyvid. Deməli, ildırım səsi imiş. (Uşaq barədə.) O, necədir?
Ester. Qapı bağlı deyil, gedib özün baxa bilərsən.
Deyvid. Bu qanlı əllərləmi gedim?!
Ester dönür. Deyvid giriş qapısına tərəf gedir.
Ester. Əllərini samurlara görə belədir? Onları yedirmisən?
Deyvid. Sabaha yeməklərini hazırladım.
Ester. Sağ-salamatdılar?
Deyvid. Heç vaxt onları belə narahat görməmişəm. Yəqin ildırımdan hürküblər. (Esteri tərk etmək üçün səbəb tapa bilir.) İstəyirəm, onların sakitləşib-sakitləşmədiklərinə əmin olum. (Çıxmaq istəyir.)
Ester (qəflətən). Getmə, Deyvi, nə olar, getmə. Özün mənə dedin ki, balalayan vaxt yaxşısı budur, onları rahat buraxasan.
Deyvid. Mən orada olmalıyam, Es, orada olmalıyam. Mən... (Ona yaxınlaşır.) Söz verirəm ki, balalayan kimi qayıdıb gələcəyəm. Bu il səyahətə çıxacağıq, şah kimi yaşayacağıq.
Ester. Getmə, Deyvi.
Deyvid. Mən tez qayıdacağam.
Ester (onun əlindən tutaraq). Niyə axı onlar sənin üçün belə dəyərlidir?
Deyvid. Sən özün də bilirsən ki, biz büsbütün onlardan asılıyıq.
Ester. Mən kasıb olmaqdan qorxmuram.
Deyvid. Çünki heç vaxt kasıb olmamısan, heç vaxt da olmayacaqsan. Həyatın əsl...
Ester. Sən təkrarlayırsan. Mən axı bütün bunları istəmirəm. Mənə heç nə lazım deyil. Dünya malı dünyada qalacaq, istəyirəm, sən də bu haqda düşünəsən.
İldırım təzədən otağı işıqlandırır. Deyvid yenidən qapıya tərəf tələsir.
Ester (təşviş içində). Deyvi!
Deyvid dayanır, amma geri qanrılmır.
Ester. İldırımı saxlamaq olmaz, eləmi?
Deyvid əvvəlki kimi qanrılmır.
Ester (ona yaxınlaşır. Yalvarışla.) İşinin necə ağır olduğu bilirəm, amma dünyadır, bir də gördün hamısı hədərə getdi, hə?!
Deyvid (ağır-ağır ona tərəf dönür. İndi hiss olunur ki, əsəbləri gərilib.) Yalnız insan səhv edəndə. Amma məndəkilərin... məndəkilərin hamısı sağ-salamatdır, hətta xəstələnəni belə yoxdur. Çünki mən bir dəfə də səhvə yol verməmişəm. Təkcə bu lənətə gəlmiş tufan... elə bil bu günü gözləyirdi, onlara sakitlik lazım olanda...
Ester. Sən elə rahat danışırsan ki, elə bil bu dəqiqə gün çıxıb. Əslində, göy elə guruldayır ki, adam az qalır, qulaqlarını tuta.
Deyvid (Ester ona baxanda davam edir. Sifətinin ifadəsi sanki soruşur: görən, nə vaxt məni buraxacaqsan?) Bəli, mən məhz belə düşünürəm. Sən hələ tək qalmalı olacaqsan. Amma inan mənə, bu, çox çəkməyəcək. (Tərpənib getmək istəyir.)
Ester. Deyvi... ev sənsiz boş görünür. Adamın az qalır, bağrı çatlaya. Nə vaxt diz-dizə oturub danışağıq. Nə vaxt uşaqla bir yerdə olacaqsan?
Deyvid (eyni açılaraq). Mən onunla bir yerdə olmuşam.
Ester. Yox, olmamısan! Heç vaxt olmamısan! Niyə axı?
Deyvid. Sən gedəndə...
Ester. O, doğulandan bəri heç vaxt. Cavab ver, niyə?
Deyvid dönüb qapını açır.
Ester (vahimə onu daha da ucadan danışmağa vadar edir). De görüm, niyə?
Deyvid kəndara bir addım atır.
Ester. Niyə, axı?
Deyvid çıxır.
Ester (qışqırır). Deyvi, mən çaşqınlıq içindəyəm! Deyvi,geri dön!
Qapı bağlanır. Ester otağın içində gəzişir. Sonra lampanı yandırır. Pauza. Və qəflətən addım səsləri eşidilir. Qus astanada dayanıb.
Ester (Yüngülləşərək.) Oh, Qus!
Qus (ona baxaraq). O gəlmişdi?
Ester. Gəlmişdi. Gah oradadır, gah buradadır. Bir az bizdə qal, hə!
Qus. Ən əvvəl gərək əyləşəsən. (O, Esteri taxta tərəf aparır. Ester az qala ağlayır.)
Ester. Sənə min dəfə zəng eləmişəm.
Qus (paltosunu çıxararaq). İndi özünü cəmlə. Özü məsələdən hali olana qədər sən gərək heç nə deməyəsən. Bağışla, mən bütün günü Berlidə olmuşam, elə yenicə gəlmişəm. Dibbl nə dedi? (Dönür.)
Ester. Dedi ki, fikrincə, onunkular balıqda olan barama qurdundan ölürlər. Balıq da eyni balıqdır: onunkuyla, bizimki.
Ester. Deyir, həyəcanlıdılar, amma hesab eləyir ki, bu, tufandandır. Amma vaxt hələ çatmayıb.
Qus. Di, onda dayanıb gözləyək. (Pəncərəyə tərəf gedib boylanır.) Bu tufan burda hələ çox oyunlardan çıxacaq. Dəhşət!
Ester. İndi neynəyək, Qus? O, düz bir il onlarla əlləşib.
Qus. Olacağa çarə yoxdur, Ester. (Cibindən konvert çıxarır.) Hər halda, mən onsuz da bu gün sizin yanınıza gəlməliydim... Vidalaşmağa...
Ester. Vidalaşmağa?
Qus. İndi başa salaram. (Konveri sobanın üstünə qoyur.) Mən gedəndən sonra ona verərsən. Onunla bir də mübahisə eləmək ictəmirəm.
Ester. Demək istəyirsən ki, uzağa gedirsən?
Qus. Çikaqoya. Orada mənim üçün əla bir iş var. Burada aldığımdan ikiqat çox verirlər.
Ester. Niyə gedirsən?
Qus. Dedim axı, ikiqat çox.
Ester (qalxaraq). Uşaq zarafatlarını burax. Mənə düzünü de, niyə gedirsən? (Qısa pauza.)
Qus. Belə... düzünü desəm... mən tək-tənhayam. (Yüngül təbəssümlə.) Burada qız çoxdur, amma alınası yoxdur, Ester. Otuz yeddi yaşda kişi gərək alt paltarını özü yusun?
Ester (etirafından təsirlənib). Deməli öz sarı saçlını tapa bilmədin?
Qus. Sən də bilirsən ki, mən həmişə romantik olmuşam, eləmi?
Ester. Amma iş-gücü buraxıb, hara gəldi, getmək... özü də hansısa bir...
Qus. Niyə də yox? Bəs, Detroytu qoyub bura gəlməyə məni nə vadar etmişdi?
Ester. Yer dəyişmək həvəsi?
Qus. Əlbəttə. Bu, mənim üçün vacib bir şeydir. (Pauza.) Sabah axşam gedirəm.
Ester. Hər halda, niyə? Ha istəsəm də anlaya bilmirəm.
Pauza. Qus ona baxır.
Mənası nədir, Qus, hə? (İsrarla.) Mənası nədir? (Pauza.)
Qus (bir xeyli ona baxır). Çünki burada qalmağa ürəyim gəlmir. (Pauza.) Bu gün Berlidə bizim tanış həkimlə söhbət etdim. Ona elə gəlir ki, Deyvid... dəli olur.
Deyəsən, Ester bu sözlərə reaksiya vermir. Sadəcə, qalxib heyrətlə ona baxır. Ardınca səssizcə bir neçə addım geri çəkilir. Sonra avansəhnəyə çıxıb, gözlərini ondan çəkmədən, hər iki əliylə yüngülcə taxta toxunur. Pauza. Sanki onun dediklərini indicə eşidibmiş kimi Ester yenidən kresloya tərəf gedib əlini onun belinə qoyur. İndi müəyyən müddət onlar üz-üzə dayanmalı olurlar.
Qus. Mən elə bilirdim sən duyuq düşmüsən. Ya da ən azı duyuq düşməlisən.
Ester cavab vermir.
Qus. Səndə şübhələr olmayıb?
Ester. Hərdən ağlıma gəlib. Amma hərdən. Çünki mən inanmaq istəməzdim ki, o...
Qus (yenidən ötkəmliklə. İndi Ester onun zərbələrini qarşılayır.) Mən ona təsir göstərməyə cəhd etdim. Düz bir ay cəhd etdim. Amma daha səbrim çatmır, Ester. Yəqin mütəxəssislərə müraciət olunmalıdır. Bəlkə Berlidə eləsi var.
Ester (sarsıntı içində). Berlidə!
Qus. Orada pisini məsləhət görməzlər.
Ester (dəhşət içində). Yox, o, heç hara getməyəcək. Burada nə var ki? Həm də ümumiyyətlə, qorxulu bir şey yoxdur. Sadəcə, həyəcanlanıb, vəssalam.
Qus. Samurlar gəbərməyə başlayanda görərsən həyəcanlanmaq necə olur! Bu, onun üçün dəşhət deməkdir.
Ester. Amma samurlar gəbərəndən sonra hər şey təzədən qaydasına düşəcək. Bircə tez gəbərəydilər!
Qus. Yox, bir də yox!
Ester. Axı, o qabaqcadan bunu görürdü. Gözləyirdi. Gözləyirdi ki, nəsə pis bir şey olacaq. Qoy olsun, əvəzində sonra... Sonra hər təzədən qaydasına düşəcək, görərsən. Qus bu gün burada ol. O, məsələdən hali olanda, sən onunla danışıb birtəhər sakitləşdirərsən. Yaxşımı?
Qus. Ester, onun itirdiklərini mən qaytara bilməyəcəyəm. Məgər o, oyuncaq-zaddır.
Ester (var-gəlinə ara verərək). O, nə itirəcək, sən nəyi nəzərdə tutursan?
Qus. Nəyi varsa. Nəyə inanırsa. Ki, bəs bu yerin yiyəsidr. Yox, o, əlbəttə, ulduzlara, kofe falına-filan inananlardan deyil. Avropada mən özünü yerin yiyəsi hesab eləyən Deyvidləri çox görmüşəm. Və bilirəm ki, onlar hətta başladıqlarını davam elətdirmək belə istəmirlər. Elə burada... bu sonsuz göy üzünün altında da... deyirlər ki.. Mən bunu hər gün eşidirəm... Onlar deyirlər ki, əgər adamda hər şey alınırsa, adam xoş həyat yaşayıb, özünə və yaxınlarına yalnız məmnunluq gətirirsə... bu anormallıqdır. Və Tanrının verdiyi gün gözləyə-gözləyə qalırlar ki, onlara bədbəxtlik üz verəcək... qəza baş verəcək, ya başqa bir şey olacaq. İnsan isə əslində, yaşaya-yaşaya yalnız onu bilməlidir ki, üstündə Tanrı kölgəsi var. Əgər bu yoxdursa,vəssalam, kitab bağlandı. Məni anlayırsan, Ester, Deyvidin kitabı bağlanıb. İndi başa düşdünmü, nə səbəbə onun üçün bu dünyada samurdan başqa heç nə yoxdur.
Ester (bərəlmiş gözlərlə). Bəs uşaq? Niyə o, elə fikirləşir ki, uşaq...
Qus. Öləcək? Hə, doğrudan da həmin gecə mən buradaydım. Qəribədir, o, necə də özünə oğul istəyirdi, amma onu ölmüş görürdü. Məncə, o, beyninin gizli bir qatında özünə nəsə bir bədbəxtlik, fəlakət arzulayır.
Ester. Qus, sən nə danışırsan...
Qus. Amma sağlam uşaq bu hissləri onun canından çəkib çıxardı, Ester, o, yenidən seçildi, yenidən naxışlı oldu. Və elə ondaca Deyvid bütün pullarını nə vaxtsa gəbərə biləcəyini ehtimal etdiyi samurlara qoydu. (Barmaqlarını tərpədir.) Demək, fəlakət hər an baş verə bilər.
Ester (səbəbi anlayaraq). Hə, demək, buna görə o, indiyəcən uşağa barmağıyla da toxunmayıb.
Qus. Ona necə toxuna bilər? Oğlunun adı gələndə xəcalətdən az qalır yerə girə. Belə çıxır ki, o, ikinizə də xəyanət edib. Əgər o heyvanlar tez bir zamanda gəbərsələr, onun ağlı başına gəlsə, ulduzlara, göy üzünə baxıb görsə ki, bu, qisasdır, dərhal sakitləşəcək. Mən istəyirəm,bu baş verməzdən əvvəl biz onunla Berliyə gedək...
Ester. Yox, Deyvidi, hansısa bir...
Qus. Onlar hər adamla danışmağı bacarırlar.
Ester. Mən də bacarıram. (Aralanıb, sonra ona baxır.) Mən onu xəbərdar eləyə bilərdim... Deyvid onları yedirəndən əvvəl mənə zəng elmişdi.
Qus (sarsılaraq hiddətlə). Ester!
Ester. Mən istəyirəm ki, onlar gəbərsinlər, bu gözəl siçanlar elə indi gəbərsinlər.
Qus. Sən niyə axı bunu...
Ester. O onlardan qurtulmalıdır. Biryolluq və həmişəlik qurtulmalıdır. Mən həmişə bilmişəm ki, bu, baş verməlidir. Qoy onda bu uşaq böyüyüb hər şeyi başa düşəndən əvvəl, indi baş versin. Sən onu həç hara aparmayacasan. Onlar gəbərən kimi o, təzədən xoşbəxt olacaq. Hər şey geridə qalacaq və o, xoşbəxt olacaq!
Qus (ümidsiz səslə). Ester.
Ester. Yox, mən daha qorxmuram, daha hər şey yaxşı olacaq. İndi, hər şey bitəndən...
Qus. Nə bitəndən, Ester? Ötən həftə o, həyatını sığorta eləyib. Ömürlük. Ester, sən bunu nəzərdə tutursan?
Ester. Yox, Qus.
Qus. Bəs onda, nə bitir?
Ester (ağlayır). Yox, Qus, mən heç bir pis şey nəzərdə tutmamışam. (Hönkürməyə başlayır.)
Qus (onun əlindən tutur). Möhkəm ol, Ester, möhkəm ol.
Ester (hönkürür və başını bulayır). Deyvi, Deyvi... o həmişə elə yaxşı olub ki... Ona nə oldu?
Qus. O sənin ağlamağını görməməlidir... Ən pis şey...
Ester (əlindən çıxıb getmək istəyir). Deyvi, Deyvi!
Qus. Yetər, Ester. Onun dərdi özünə bəsdir.
Qus Esterin sifətini əlləriylə tutub. Qəflətən qapı açılır və Deyvid təəccüblü baxışlarla astanada dayanıb durur. Qus əllərini boşaldır və onlar bir-birlərindən kənarlaşırlar. Deyvid əvvəl Qusa, sonra Esterə baxıb ardınca onlara yaxınlaşır.
Deyvid (həyəcanla) Nə olub, Es?
Ester. Heç nə. Orada işlər necədir?
Deyvid. Hələlik sakitlikdir... (Dayanır. Sanki son həddədir.)Niyə ağlayırsan?
Ester (səsindən hələ də göz yaşları axır). Mən ağlamıram.
Deyvid (çaşqınlığı hiss edərək, hər ikisinə baxır. Qusa). Sən niyə onu qucaqlamışdın?
Ester (hər şeyi zarafata salmağa cəhd edərək). O məni qucaqlamamışdı. O, Çikaqoya getməyə qərar...
Deyvid (maraqlanaraq, Qusa). Çikaqoya? Niyə?
Ester (gülməyə çalışaraq). Təsəvvür edirsən, orada özünə arvad tapmaq istəyir.
Deyvid (Qusa). Elə çatan kimi?
Ester (onun paltosunun düymələrini açaraq. Özünü hönkürməkdən zorla saxlayıb çöhrəsi şən görünmək istəyir). Gəl, di gəl, bir çay içək, oturaq, necə lazımdır, dərdləşək. Daha getmə, Deyvi! Daha səni heç hara buraxan deyiləm. Bir-birimizə deyiləsi o qədər sözümüz var ki! (Paltosunu çıxarıb asmağa aparır. Deyəsən, Ester bir qədər toxtayıb.)
Deyvid (hələ də həyəcanlıdır, onun atmacalarına əhəmiyyət vermir). Ester, niyə ağlayırdın?
Telefon zəngi eşidilir. Ester o tərəfə atılır, amma Deyvid daha yaxındadır və dəstəyi də birinci götürür. Esterin bu qəfil sıçrayışı onu təəccübləndirir.
Ester. Bu, yəqin Ellidir. Ona söz vermişəm ki, şlyapamı bir günlüyə götürə bilər.
Deyvid mat-mat ona baxıb ardınca dəstəyi qaldırır. O danışmağa başlayan kimi Ester təşviş içində kənara çəkilir. Qus qeyri-ixtiyari yerini dəyişir. O sanki lazımi vaxtda, lazımi yerdə olmaq istəyir.
Deyvid. Mister Dibbl? Xeyr, o, burada deyil, mən onu gözləmirəm. Hə, lap yaxşı, demək, hələ yoxdur. Nə demək istəyirsiniz? (Qulaq asır.) Nə danışırsınız, hər şey mənim nəzarətimdədir. (Qulaq asaraq) ardınca dəhşət içində.) Əlbəttə, yedirmişəm. Amma niyə axı siz bunu bilib mənə zəng eləməmisiniz? Görüm sizi lənətə gələsiniz! Siz ki, bizim onlara eyni şey yedirtdiyimizi bilirsiniz! (Çığırır.) Deməyin ki, zəng etmisiniz! De... (Qulaq asır.) O nə vaxt zəng eləyib? (Telefondan aralanıb dönür və Esterə baxaraq aramla danışır. Sifətinin ifadəsi qəribədir - çaşqıqlıqla vahimə bir-birinə qarışıb.) Amma onlar hələ ki, qaydasındadır, bəlkə hələ tezdir? (Dəstəyə.) Bəli... bəli, Əlbəttə. Mən gözləyəcəyəm. (Ağır-ağır dəstəyi yerinə qoyub bir müddət gözünü Esterdən çəkmir. Sonra baxışlarını Qusa, ardınca təzədən Esterə dikir. Sanki bu iki nəfərin arasında olan əlaqəni müəyyənləşdirmək istəyir.) Nə... niyə sən mənə onun zəng elədiyini deməmisən?
Ester (ona yaxın gəlməyə cürət eləmir. Əllərini uzadıb dərhal da geri çəkilir. Ondan bir xeyli məsafə aralıdadır.) Deyvi!
Deyvid. Niyə mənə demədin ki, onları yedirməyim?
Ester. Den indilərdə gələcək. Yəqin o nəsə bir əncam çəkər.
Deyvid (Eterə baxaraq). Əgər yeyiblərsə, nə əncam çəkəcək? Onların iç-içalatını dartıb çıxarmayacaq ki? (Daha da artan qüssəylə Esterə). Niyə sən mənə demədin?
Ester bir neçə addım geri çəkilir.
Deyvid. Hara belə? (Qəflətən irəli atılıb onun əlindən tutur.) Sən istəyirdin, onlar gəbərsin, eləmi?
Ester (gərginlik içində). Amma elə sən özün də həmişə istəmisən ki... bu, baş versin. Belə daha yaxşıdır, elə deyil?
Deyvid. Yaxşıdır? Mənim oğlum yoxsul, biz müflis olduq. Səncə, bu, yaxşıdır?
Ester (qorxu ona cəsarət verir.) Onda məncə... getməliyəm. Mən burada qala bilmərəm, Deyvi. (Pilləkənə tərəf gedir.)
Deyvid Esterə bir neçə addım atmağa imkan verib sonra qarşısını kəsir. Ester dayanıb ona baxır.
Deyvid. Qala bilməzsən... Sən nə dedin?
Ester. Mən səninlə yaşaya bilmərəm, Deyvi. Elə uşaq da.
Deyvid Yox, Ester.
Ester. İstəmirəm ki, o səni belə görsün. Bu, dəhşətdir. Mən gedirəm.
Deyvid (zorla nəfəs alır. Hönkürür. Əvvəlcə Qusa, sonra Esterə baxır. Gözlərinə inanmayaraq.) Demək, sən onunla gedirsən?
Ester (təşviş içində Qusa baxır). Yox, yox, onun nə dəxli... O özü gedir.
Deyvid (indi məsələ onun üçün aydınlaşır). Sən də onunla!
Ester. Yox, Deyvi, mən heç kimlə.
Deyvid (əminliklə. Hiddətdən az qala boğulur). Sən onunla gedirsən!
Ester. Yox, Deyvi...
Deyvid (Qusa). Ona tapşırmısan ki, mənə deməsin, hə?!
Ester. Den zəng eləyəndə, o hələ burada deyildi.
Deyvid. Onun harada olduğunu sən haradan bilirsən? (Qusa.) Elə bilirsən, mən koram?
Ester. Sən səfehləyirsən.
Deyvid. Sən niyə belə elədin? Görürəm ki, o da səni istəyir! (Qusa tərəf irəliləyir.)
Ester onun yolunu kəsir.
Ester Mən özüm gedirəm. (Paltosunu götürür.) Deyvi, mən özüm tək gedirəm.
Deyvid. Yox, sən tək gedə bilməzsən. Sən... (Qusa.) Elə bilirsən, mən məhv oluram? Sən onu istəyirsən, hə? (Qusu yaxalamaq üçün stulu götürüb yoldan kənara çəkmək istəyir.)
Ester Deyvidə tərs bir sillə ilişdirir. O, yerindəcə quruyub qalır.
Ester (ikrahla və həyəcanla). Mən özüm!
Bir müddət hər ikisi sükut içində dayanıb durur. Ester Deyvidin reaksiyasını müşahidə edir. Deyvidin gözlərində yaş əmələ gəlir. O, dərdli gözlərlə Esterə baxır.
Ester. Deyvi, mən səni əvvəlki kimi görmək istəyirdim: xeyirxah, hər şeyə hazır. Onda sən yaxşydın, niyə belə dəyişdin?
Deyvid. Yaxşıydın! Telefon dəstəyini özün götürmüsən və bu günəcən qazandıqlarım bircə anın içində göyə sovrulur. İnsan! İnsan hara, yaxşılıq hara?!
Ester. Bəlkə təzədən sıfırdan başlayasan?!
Deyvid. Nəyin xətrinə? Kimin xətrinə? Dünya bir dəlixanadır! Bu xanaları nə qədər doldursan da, bircə başını çevirməyinə bəndsən, hər şey kəllə-mayallaq olacaq!
Ester. Quran da özün oldun, dağıdan da. Mən gedirəm, Deyvi! (Hıçqırır.) Mən daha dözə bilmirəm! (Pilləkənə qaçır.)
Deyvid (hönkürə-hönkürə çağırır). Ester...
Ester dayanıb ona baxır.
Deyvid əlini ona uzadır. Onun bütün bədəni əsir, ağlaya-ağlaya qalıb. Sonra lunatik kimi pilləkənə tərəf gedir. Mən səni sevirəm! Mən səni sevirəm... Yox... Yox... (Çatıb ümidsiz baxışlarla ağlaya-ağlaya Esteri bağrına basır.)
Giriş qapısı açılır və Den Dibbl hövlnak otağa daxil olur. Deyvidi görüb dayanır. Onun əlində balaca çanta var.
Dibbl (sağ tərəfi, avansəhnəni göstərərək). Səni axtarmadığım yer qalmadı, demə... burada nə eləyirsən? Məndə bir şey var, bəlkə onları xilas etdi. Tez elə gedək! (Giriş qapısına tərəf gedir.)
Deyvid. Mən onları görmək istəmirəm, Den. (Kresloya tərəf gedir.)
Dibbl. Ümid azdır, amma ola bilsin... (Qapını açır.)
Deyvid. Yox, daha gecdir, hər şey həzmə gedib, üstündən iki saatdan çox vaxt keçib.
Dibbl (qəflətən dayanaraq). İki saatdan çox? Nəyin üstündən?
Deyvid. Onları yedirməyimin.
Dibbl. Onlara balıq verdin?
Deyvid. Özgə nə olacaqdı ki? Onlara başqa nə verə bilərdim? Lənətə gələsiniz, mənə nə vermişdinizsə, onu!
Dibbl. Sakitləş, Deyvid, hər şey elə də pis deyil. Bu barama qurdu adətən onları iyirmi dəqiqəyə öldürür. Sən görünür...
Deyvid. Qurd! Amma bu ilbizə oxşar...
Dibbl. Onlar ilbizə oxşamır, elə balacadırlar ki, sən çətin onları görəsən: qara rəngdə, ölçüsü də təxminən...
Deyvid. Xaş-xaş boyda.
Dibbl. Hə, döyülmüş istiot boyda. Getdik...
Deyvid tərpənmir. Onun baxışları məchulluğa zillənib.
Dibbl. Tərpənirsən? Sən axı istəyirdin ki, mən ona baxım. Balaca...
Deyvid ağır-ağır kresloya oturur.
Qus. Hər halda, baxmağın pis olmaz, Deyv. (Qısa pauza.)
Deyvid (heyrət içindədir, amma görünür ki, üzr istəməyə hazırdır.) Mən onları gördüm Den, amma bilmədim nə olan şeydir. Qərara aldım... qərara aldım ki, risk etməyim. Mən onları tullayıb atdım.
Dibbl. Sən onların hamısını tullaya bilməzdin!
Deyvid. Bəli, Den... mən məhz belə elədim. Böyük hissəsi gözümə yaxşı göründü, amma həmin o qara xallar olan hissəni tulladım.
Ester. Deyvid, sən samurları xilas etmisən?!
Deyvid. Den, axı sən mənə demişdin ki, qidaları diqqətlə yoxlamaq lazımdır. Elə düşündüm ki, sən özün də belə eləyirsən.
Dibbl. Hər balığı yoxlamağa mənim vaxtım nə gəzir?!
Deyvid. Amma mən elə düşündüm ki, hamısını yoxlamaq lazımdır. And içirəm, Den!
Dibbl. Tanrı böyükdür! Əgər sən o qurdları görmüşdünsə, gərək xəbərdar eləyəydin... ən azı, məni.
Deyvid. Mən istədim, hətta nömrəni də yığdım, sonra sənin başını belə boş şeylə xarab eləmək mənə gülməli göründü. Amma erkəklərimdən bir cütünü sənə verə bilərəm ki, hər şeyi... hər şeyi təzədən başlayasan.
Dibbl. Yox, yox.
Deyvid. Xahiş eləyirəm, Den, gedək, ürəyin istəyəni götür.
Dibbl. Neynək, mən fikirləşərəm. Amma hər şeyi təzədən başlamaq üçün mən çox qocayam. Yaxşı, gecəniz xeyirə qalsın. (Gedir.)
Qus və Ester Deyvidə baxır. Deyvid heyrət içindədir və dilxordur.
Deyvid. İnana bilmirəm. Onun işləri elə yaxşı gedirdi... başqalarından xeyli yaxşı.
Qus. Gedirdi və dayandı.
Ester. Deməli yazı beləymiş. Göylərin yazısı. Hər şey yalnız səninçün yazılıb. İndi gördünmü? Hə?
Yuxarıdan körpə çığırtısı eşidilir.
Ester. Qalxım, bir baxım, yəqin acıb. Sən niyə mənimlə qalxmayasan, Deyvi?
Deyvid (sıxılır). Hə... Mən də... bu dəqiqə.
Ester gedir.
Deyvid (düşüncələrə qərq olub). Amma hamının bəxti gətirə bilərdi, sadəcə... Cey Bi içirdi, Şori şorgözlük eləyirdi... atamla, Eymos... (Qusa.) Sən də öz emalatxananı əldən verdin. Amma sən o vaxt sanki mələk kimi zühur etməsəydin, mən o "marmonu" dünyasında düzəldə bilməzdim. Elə hər şey də həmin "marmondan" başladı.
Qus. O valı Nyutona sən özün də apara bilərdin... (Deyvidin əlindən tutur.) Amma məsələ bir bundadırmı? Əlbəttə, pis məqamlar da olur. Əgər bəxt səndən üz döndəribsə, heç nə eləmək olmaz. Amma əmin ol, bəxtin üzü həmişə sənə baxır. Sən yatanda da, oyaq olanda da.
Deyvid. Sən heç də hər şeyi bilmirsən.
Qus. Yox, bilirəm. Bilirəm ki, sən heç şübhəsiz yaxşı insansan. Ona görə də rahat yaşa, səninki gətirir, cavan oğlan!
Deyvid. Bu gün. Bu gün gətirir.
Qus. Amma sən bilirsənmi, bu gün sözü həmişə sözünün kifayət qədər böyük bir hissəsidir?
Ester (yuxarıdan). Deyvi! Qalxırsan?
Qus. Get, di get, get balanı öp.
Ester. Deyvid, mən səni gözləyirəm!
Qus. Gecən xeyirə qalsın, Deyv!
Deyvid (əlini qaldıraraq Qusla vidalaşır). Hə, gəlirəm. (Pilləkənləri qalxır. Göy guruldayır. Deyvid aşağı düşüb pəncərəyə yaxınlaşır. Üzündən sonsuz rahatlıq yağır. Öz-özünə.) Bu gün. Bu gün. (Qəflətən özünə inam hissiylə.) Gəlirəm! (Pilləkənləri qalxdıqca, yenidən göy guruldayır.)

Pərdə enir.

Tərcümə: Yaşar

2011-11-14T07:19:00.000-08:00

TÜRK POEZİYASI

Dadaloğlu
Dadaloğlu tanınmış bir xalq ozanıdır.18-ci yüzilin sonlarında doğulub, 19-cü yüzilin ortalarında öldüyü söylənilir. Doğum və ölüm tarixləri haqqında dəqiq məlumat yoxdur. Oğuzların Avşar boyundandır.
Osmanlı Dövlətinin köçəri Türkmən tayfalarını birləşdirmək niyyətini həyata keçirmək üçün çalışdığı, bununsa müxtəlif çatışmalara səbəb olduğu da bilinir. Dadaloğlunun şeirləri oturaq həyata keçmək istəməyən Türkmən tayfalarının sözlü tarixi sayıla bilir.

Əslimi sorsanız
Əslimi sorsanız avşar elindən,
Ayrı düşdüm aşirətdən, bəyimdən.
O bulaq başından beş yüz evinən
Durub öz canına qıyanlardanam.

Çəkərəm çiləni qoy olsun, bu gün
Alırammı sandın o Kozan dağın.
Biz bir qurdu idik Bozoklu köyün
Hürküdüb sürüsün yeyənlərdənəm.

Mən Dadaloğluyam belə olmazdım,
Gördüyüm günlərin birin görməzdim.
Dava-dalaşlarda geri durmazdım,
Meydanda qardaşa qıyanlardanam.

Görünür
Çıxdım təpəsinə seyran eylədim,
Yaylaqlarda çayır çəmən görünür.
Bir ayrılıq gəldi, çoşdum, ağladım
Al yaşıl bağçalı Kaman görünür.

Çaşdım, ay Allahım, gör mən də çaşdım,
Dolandım Ağdağı Bozaka düşdüm.
Yozqatın üstündə bir atəş seçdim,
Yanıb, alovlanıb duman görünür.

Bitər Kırşəhərin gülləri bitər,
Çığırışıb güllərdə bülbüllər ötər.
Bəstəboy gözəllər hər şeydən betər,
Onların qaşında kaman görünür.

Gönül arzulardı Niğdəyi, Boru,
Gün gündən artmaqda igidin zoru.
Çiftə bədəstanlı qoca Qayseri
Ərciyəs önünüdə yaman görünür.

Mən Dadaloğluyam, bəllidi zatım,
Çəkin yəhərləyin gökcə Qır atı.
Köçmək deyil bizim elin muradı,
Əğyara getməmiz güman görünür.
Durnam gəlir qatar-qatar
Durnam gəlir qatar
Qanadın boynuna atar.
Səhər tezdən bir quş ötər,
Ötüşü gül dalındadır.

Qır atın sarı donlusu,
İgidin gözü qanlısı.
Gözəlin köksü mənlisi,
O da Aydın elindədir.

Kədərlənmə dəli könül,
İgidə hörmətlər olur.
Namlı-namlı qar istərsən,
O da Çiçək dağındadır.

Dadalam mən yoxdu malım,
Dediklərim haqqa məlum,
Allahın sevdiyi qulum,
Sevdiciyim yanımdadır.

Oturmuş bir gəlin daşın üstündə
Oturmuş bir gəlin daşın üstünə,
Daramış zülfünü qaşın üstünə.
Bir salam göndərdi başım üstünə,
Alaram qız səni, qoymam illərə.

Bir daş atdım qarlı dağlar ardına,
Yuvarlandı düşdü yarın yurduna.
Mən yenə də düşdüm sevda dərdinə,
Alarım əhdimi qoymam illərə.

Atımın quyruğu cura saz kimi,
Divana vurmuş da ərgən qız kimi.
Allanmış yanağı bahar yaz kimi,
Gətirin Qır atı, göçüm ellərə.

Mən Dadaloğluyam oldum qesdine,
Gəlib keçən salam verər dost mənə,
Köçəkmi bilmirəm Namrun üstünə,
Gedimmi bu qəhbə bolqar ellərə?

Özdəmir Asaf

11 iyun 1923-cü ildə Ankarada doğulub, 28 yanvar 1981-ci ildə İstanbulda vəfat edib. Əsl adı Xalid Özdəmir Təmizlə. İstanbul Universitetindən ali təhsilini yarıda buraxıb. Bir müddət sığorta prodüserliyi edib. İlk yazısı 1939-cu ildə «Servetifünun-Oyanış» jurnalında çıxıb.1951-ci ildə Sənət mətbəəsini, 1955-ci ildə «Yumru masa» nəşriyyatını qurub.
«Dünya qaçdı gözümə» (1955) , «Sən, sən, sən» (1956), «Bir qapı qarşısında» (1957), «Yumrunun küncləri» (1961), «Necəsən» (1970), «Çiçəkləri yeməyin» (1975), «Təklik paylaşılmaz» (1978), «Məndən sonra xoşbəxtlik» (1983) kitablarının müəllifidir.

Adsız şeirlər

Mən sizə neylədim
Sizi çağırdımmı, sizə hədiyyəmi verdim,
yoxsa cəzamı
Nə vardı belə qarşıma keçəcək
Mən nə yazılar nə qaralamalar itirdim
xatırlamadım
Nə var ki, sizinki onlarınkı kimi getməyəcək…

Artıq olan oldu
Getməniz, getməməyiniz bir
Mən də xəyallar qursam da, qurmasam da
Gözlərimə çöküb gözləriniz.

Mən sizə neylədim,
Nə pisliyim oldu sizə
İnanın - bəlkə də inanmadınız-
Sizi bu ana qədər tanımazdım
İnanmaq, tanımaq yarışı yaraşmaz sizə
Qarşıma çıxmayacaqdınız.
Qarşımda bir şəkil kimi göründü
Qura bilmədiyim xəyaların çəkdiyi,
siz
Həm gözümə, həm düşüncəmə
İlişib qaldınız
Rənglərinizlə və görümünüzlə
Özünüzə bənzəməyən siz.

Məni məndən aldınız
Məni məndən apardnız
Göz görməyə-görməyə
Bir uzağa buraxdınız
Özümə dönməyə artıq çox gec.

Ağlamaq

Ağlamaq
Bəzi ağrıları azaltmaz
Bəzi ölümlərə yetməz

Qaysağıdır bəzi ağrıların
Bəzən alar üstünü bəzən almaz
Təsəlli edən bir müddət

Ağlayanlar sevinməli
Sevin, ağlaya bilirsənsə
Ağrılar ard-arda gələndə dözməli

Döz bir növbətçi kimi
Döz bir gözətçi kimi
Gülə bilsən zamana gülməli

Sevin ağlaya bilirsənsə
Unutmanın qardaşıdır ağlamaq
Yatar oyanar yatağında duyğuların
Düşüncələrin qucağında həmişə uşaqdır
Ağlamaq.

2=1

Kim o, demə boşuna...
Mənəm, mən.
Elə bir mən ki, gələn qapına;
Başdan başa sən.

Eşq

Sən böyük səhralarda bir izdiham kimisən,
Böyük dənizlərdə nadir bir balıq kimisən.
Bir isidərsən, bir üşüdərsən, bir ağladarsan, bir güldürsən;
Sən həm bir xəstəlik, həm də sağlamlıq kimisən.

Mən deyildim

Bir axşamüstü pəncərəndən baxırdın
Ağır-ağır yollara enən qaranlığa.
Mənə bənzəyən biri keçdi evinin qarşısından.
Ürəyin başladı sürətlə çarpmağa.
O keçən mən deyildim.

Bir gecə yatağında yatırtdın.
Oyandın birdən, səssiz dünyaya.
Bir yuxunun parçası idi gözlərini açan,
Və qaranlıqlar içində idi otağın...
Səni görən mən deyildim.

Mən çox uzaqdaydım o zaman,
Başladın ağlamağa, səbəbsiz ağlamağa.
Artıq məni düşünməyə başladığından
Buraxdın özünü eşq içində yaşamağa.
Bunu bilən mən deyildim.

Bir kitab oxuyurdun dalğın.
İçində insanlar sevər, ya da ölürdülər.
Gənc bir adamı öldürdülər romanda.
Qorxdun, bütün gücünlə ağlamaya başladın.
O ölən mən deyildim.

2011-11-14T07:13:00.000-08:00

MEMUAR

Uinston Çörçil
(1874-1965)

XX əsrin görkəmli siyasi xadimi Uinston Çörçilin ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatına layiq görüldüyünü heç də hamı bilmir. O da maraqlıdı ki, Nobel mükafatı aldığı 1953-cü ildə Ernest Hemenqueyin də namizədliyi irəli sürülübmüş. (E. Hemenquey 1954-cü ildə bu mükafata layiq görülüb.) Əgər Alfred Nobel ən yaxşı siyasi xadim və hərbi strateq üçün də mükafat ayırsaydı, heç şybhəsiz, Çörçil bu mükafata da layiq görülərdi. O öz atmacaları, aforizmləri, kəlamları ilə də məşhurdu. Sizə təqdim etdiyimiz «Düşüncələr və aforizmlər» Riçard M. Lenqvortun tərtib etdiyi «Çörçilin hazırcavablığı» kitabından götürülüb.

Düşüncələr və aforizmlər

Mübahisə
İngilis-Amerika qarışığı (1952)

Feldmarşal Slim. Məncə, biz qarışıq bir şey - yarı ingilis, yarı amerikan olan tüfəng hazırlayacağıq.
U.Ç. Əfv edərsiniz, feldmarşal, axı siz məni təsvir edirsiniz.

Dar ağacı (1948)

U.Ç. Əgər edam qaydasında həyata keçirilsə, dar ağacından asanda ölüm tamamilə ağrısız olar.
Mister Stabbz. Öz üzərinizdə yoxlayardınız.
U.Ç. Nə bilək, ola bilsin, lazım gələcək.

Dar ağacı (1952)

Pərəstişkar xanım. Hər dəfə çıxış edəndə, zalın ağzınacan dolu olduğu sizə xoş deyilmi?
U.Ç. Xoşdu, özü də çox xoşdu, ancaq zalı hər dəfə dolu görəndə, düşünməyə bilmirəm ki, əgər çıxış etməyib, eşafota çıxsaydım, tamaşaçı bundan iki dəfə çox olardı.

«Çılpaq» görüş (1941)

U.Ç. (Ruzvelt öz kreslosunda qapını döymədən Çörçilin kabinetinə girəndə, o, vannadan çıxıb hələ geyinməyə macal tapmayıbmış.) Böyük Britaniyanın baş nazirinin ABŞ prezidentindən gizli heç bir şeyi yoxdu.

Sağlamlıq (1949)

Fotoqraf. Ser, ümid edirəm ki, yüzillik yubileyinizdə də sizin şəklinizi çəkəcəyəm.
U.Ç. Niyə də olmasın, siz kifayət qədər sağlam adam təəssüratı yaradırsınız.

Ölü quş (1946)

Enyurin Biven. Uinston, şalvarınızın qabağı açıqdır.
U.Ç. Bu sizi həyəcanlandırmasın. Ölü quş yuvasından uçmaz.

Təmiz vicdan (1938)

U.Ç. Ser Kinqsli Vud bu yaxınlarda nazir təyin edilib, ona görə vicdanı hələ təmizdi.

Premyera (1922)

Bernard Şou. Öz premyerama sizin üçün iki bilet saxlatmışam. Əgər dostunuz varsa, onu da özünüzlə götürə bilərsiniz.
U.Ç. İlk tamaşanıza gələ bilməyəcəyəm. İkinciyə gələrəm - əgər olacaqsa.

Kefli və pis (1946)

Parlamentin üzvü Bessi Breddok. Uinston, siz keflisiniz, özü də dəhşətli dərəcədə keflisiniz.
U.Ç. Mənim əzizim, Bessi, siz kifirsiniz, özü də dəhşətli dərəcədə kifirsiniz. Mən sabah ayıq olacağam, sizsə yenə eybəcər olaraq qalacaqsınız.

Siyasət və hökumət
Müharibəni qızışdıran (1951)

Mənim heç xoşuma gəlmədi ki, cənab Stalin cənab Ettliyə «müharibəni qızışdıran» deyib. Məncə, bu, tamamilə səhvdi. Həm də ədalətsizlikdi, axı «müharibəni qızışdıran» ifadəsiylə cənab Ettlinin dostları seçkilər zamanı məni ləkələmək istəyirdilər. Stalini ona görə təkcə ləkə yaxmaqda yox, həm də müəllif hüququnu pozmaqda günahlandırmaq lazımdı.

Mübahisə (1943)

Elə adamlar var ki, ağızlarına gələni danışmağa haqları olduğunu düşünürlər, ancaq kimsə onlara etiraz etsə, bu - qanun pozuntusudu.

Siyasi partiyalar (1907)
Hakim partiyanın dəyişməsi, növbəli əkin kimi, faydalı şeydi.

İnqilab (1912)

İnqilab haqqında düşünənlər, özlərini gilyotinə hazırlasınlar.

Kəlamlar və düşüncələr
Gələcək (1958)

Gələcək məlum deyil. Keçmiş bizdə ümidlər yaratmalıdır.

Keçmişə baxış (1944)

Nə qədər çox geriyə baxsan, o qədər çox irəlini görərsən.

Rüşvət (1953)

Adamı öldürməkdən, pulla ələ almaq yaxşıdır, təbii ki, ölməkdən pulla ələ alınmaq daha yaxşıdır.

Müharibə və demokratiya (1930)

Demokratiya bərqərar olandan bizdə bir müharibə o birisini əvəz eləyir.

Pis kompaniya (1943)

Pis kompaniyaya düşmək asandı, nəinki ondan çıxmaq.

Qadınlar (1900)

Gözəl qadını alçaltmaq, demək olar ki, mümkün deyil; o, gözəl olaraq qalacaq, onu alçaldan isə səfeh vəziyyətə düşəcək.

Parlament (1951)

Parlamentin məqsədi - yumruq davasını söz davasıyla əvəz etməkdir.

Müharibə haqqında
İkinci dünya müharibəsi (1940)

Qəribədi ki, mən bu müharibədə bir dəfə də olsun uğur qazanmamışam, ancaq həmişə tərif eşitmişəm; keçən müharibədə isə nələrəsə nail olmuşdum, di gəl həmişə danlaq eşitmişdim.

İkinci dünya müharibəsi (1941)

Bir ay əvvəl Hitlerin çoxdandı susduğuna diqqəti çəkmişdim. Bunu deməyə bənd imişdim, çıxış edib alman xalqına bildirdi ki, Moskva bir neçə günə süqut edəcək. Bundan belə çıxır ki, - əminəm hamınız mənimlə razılaşarsınız - vaxtından əvvəl ağzını açıb danışmamaq onun tərəfindən daha ağıllı hərəkət olardı.

İkinci dünya müharibəsi (1944)
Mənim bir tərəfimdə pəncələrini açmış nəhəng rus ayısı, o biri tərəfimdə iri amerika kəli oturmuşdu. Onların arsında isə balaca, yazıq ingilis eşşəyi sıpıxıb oturmuşdu və təkcə o, evə aparan yolu bilirdi.

Nüvə silahı (1950)

İndi belə bir fikir mövcuddur ki, atom bombasından yalnız onu bizə atandan sonra istifadə edə bilərik.

Misir (1952)

Mən istəməzdim ki, Ruzvelt sfinksi görmədən çıxıb getsin. Biz maşınla yola düşdük… Bir neçə dəqiqə Ruzveltlə birlikdə dinməzcə ona baxdıq. Sfinks bizə heç nə demədi - yalnız müəmmalı-müəmmalı gülümsədi. Daha gözləməyin mənası yoxdu.

Rusiya (1929)

Məgər İngiltərə, Fransa və Amerika 1919-cu ildə Sovet Rusiyasıyla döyüşmüşlər? Əlbəttə, yox… Onlar dönə-dönə təkrar edirdilər ki, rusların öz daxili işlərini necə qurmaları onları heç maraqlandırmır. Onlara dəxli yoxdu - bax indi də cəzasını çəkirlər!

ABŞ (1943)

U.Ç. Niaqara şəlaləsini siz hələ anadan olmamışdan əvvəl görmüşəm. Burda ilk dəfə 1900-cu ildə olmuşam.
Myxbir. O heç dəyişməyib?
U.Ç. Eyni prinsipdi. Su yuxarıdan aşağıya axır.

Dil və ədəbiyyat haqqında
Ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatı (1953)

Mən fəxr eləyirəm və boynuma alıram ki, məni mükafatlandırmaq qərarınızdan canımı qorxu alıb. Doğru qərar verdiyinizə çox inanmaq istəyirəm. Mənə elə gəlir ki, siz də, mən də çox risk eləyirik və mənə görə belə riskə getməyə dəyməzdi. Bir sözlə, əgər ürəyinizə pis bir şey gəlmirsə, mən də elə fikirləri özümə yaxın buraxmaram.

Oxu (1934)

Mənə elə gəlir ki, qocalar yeməkdən ehtiyatlı olduqları qədər, cavanlar kitab oxumaqdan ehtiyatlanmalıdırlar. Əlinə keçəni içəri ötürmək lazım deyil. Oxuduğunu yaxşı-yaxşı çeynəmək lazımdı.

Şəxsi
Alkoqol (1944)

İçməyənlər də podaqradan ölürlər. Hər halda, bu dünyada ədalət var.

Heyvanlar

İtlər sizə altdan yuxarı baxırla, pişiklər yuxarıdan aşağı. İndi mənə donuzu göstərin!
O, düz sizin gözünüzün içinə baxır və özünü sizinlə tay-tuş kimi aparır.

Sağlamlıq (1950)

Mən yaxşı fiziki formadayam, çünki ömürboyu öz fiziki formalarını yaxşı saxlayan dostlarımın tez-tez tabutunu qaldırıram.

Seks (1951)

Tütün sevgi üçün ziyanlıdı, ancaq yaş ondan da ziyanlıdı.

Tərcümə: S.Budaqlı

2011-11-14T07:05:00.000-08:00

2011-11-14T06:56:00.000-08:00

RUS NƏSRİ

Valentin Rasputin

Görkəmli rus yazıçısı Valentin Rasputin sağlığında klassik adlandırılan müəlliflərdən biridir। Onun «Mariya üçün pul» (1967), «Son möhlət» (1970), «Fransız dili dərsi» (1973), «Yaşa və xatırla» (1974), «Matyora ilə vida» (1976), «Yanğın» (1985) və başqa povestləri Rusiya mətbuatında ədəbi hadisə kimi qiymətləndirilib.
Gələn il 75 yaşı tamam olacaq yazıçı hal-hazırda İrkutskidə yaşayıb yaradır.

Dimka ilə ikimiz

Dava uzandıqca uzanır, sonu görsənmirdi. Ancaq Dimka ilə mən artıq qəti bilirdik ki, bizimkilər qalib gələcəklər. Elə ona görə də 1943-cü ilin 1 sentyabr günü biz daha cəbhəyə qaçası olmadıq, əynimizə tərtəmiz köynək geyib məktəbə yollandıq.
Yolda Dimka dedi:
- Qoy hələ birinci sinfi bitirək, onda bilinər.
Biz Dimka ilə bir ayda doğulmuşduq, bir məhlədə böyümüşdük, üstəlik də şərikli velosipedimiz vardı. Biz doğulan gün atalarımız yaxşıca vurublarmış, sonra da pul qoyub velisoped almışdılar ki, biz Dimka ilə həmişə dost kimi yaşayaq. Hələ atalarımız sözləşiblər ki, böyüyəndə bizə ortaqlı tüfəng də alsınlar, di gəl, Dimka bir yaşa çatanda atası tutulmuşdu.
Məktəbimiz sən deyən çox da balaca deyildi, ancaq otaqların hamısından istifadə olunmurdu. Bütün uşaqları iri bir sinif otağına doldurmuşdular. Pəncərə tərəfdən biz birincilər, ikinci cərgədə isə ikincilər otururdu. Üçüncü sıranın hamısını və dördüncü sıranın tən yarısını üçüncü sinfin uşaqları tutmuşdular. Ən arxadakı üç parta da dördüncülərin yeri idi. Dərslər hamısı birinci növbə keçilirdi, sonra müəlliməmiz nahar eləyib, üç kilometr aralıdakı Petrovka kəndinə tələsirdi. Çünki Petrovkalıların müəllimi harasa getmişdi.
İlk dərs günü kənd sovetinin sədri Kostya dayı sinfimizə gəldi. Kostya dayı bir ayağını cəbhədə itirmişdi. Qoltuqağacını müəlliməyə verib, özü onun yerində oturdu.
- Ataları cəbhədə olanlar ayağa qalxsın!
Sinfin yarıdan çoxu qalxdı.
- Cəbhəçilərin uşaqları yaxşı oxumalıdır!
Müəllimə tələsik söhbətə qarışdı:
- Konstantin Petroviç, bütün uşaqlar yaxşı oxumalıdır!
- Elədir, ancaq cəbhəçilərin balaları gərək başqalarına nümunə göstərsinlər. Aydındırmı?
- Aydındır, - deyə biz bir ağızdan qışqırdıq.
Bir az yazı-pozu öyrənmişdik ki, Kostya dayı yenə gəldi.
- Davada həlak olanların uşaqları ayağa qalxsın!
Səkkiz uşaq yerindən durdu. Kolka Afanasyev də əvvəlcə ayağa qalxdı, tez də karıxmış kimi yerində oturdu və gözlədi ki, görsün ona nə deyəcəklər: dursun, ya otursun? Kolkanın yerində düzü heç mən də neyləyəcəyimi bilməzdim; atası düz bir ildi ki, xəbərsiz-ətərsiz yoxa çıxmışdı. Kostya dayı uşaqlara baxıb:
- Əclaflar! - deyə qəfildən bağırdı. - Vəhşilər! Cəlladlar! Gör kimləri öldürdülər! Gül kimi balalarımızı yetim qoydular!
Biz daş kimi yerimizdə quruyub qalmışdıq. Kostya dayı isə hirsindən tir-tir əsirdi. Elə ona görə başqa heç nə deyə bilmədi, handan-hana özünü cəmləyib müəlliməyə sarı döndü:
- Bu uşaqları fərqləndirmək lazımdır. Qoy hamı görsün ki, onların ataları faşistlərlə mübarizədə həlak olub. Demək belə: onların partalarına bayraq sancın! Özü də qırmızı bayraq, sovet bayrağı!
Dərsdən sonra biz vaxtilə məktəbin girəcəyindən asılan və üzərində "YAŞASIN 1 MAY" sözləri yazılmış qırmızı şiləni şkafdan tapıb çıxartdıq, xırda-xırda bayraqlar kəsib düzəltdik. Başqası yox idi. Ümumiyyətlə, o vaxt çox şey çatışmırdı. Hətta dəftərimiz də. Dəftər əvəzinə qəzetdən istifadə edirdik, mürəkkəbi isə sobanın qurumundan düzəldirdik. Əlbəttə, hamısı davanın ucbatından idi və biz uşaqlar bunu başa düşürdük.
Səkkiz bayraq düzəldib, parçanın qalığını yerinə qoyduq. Bu, ataları cəbhədə vuruşanların payı idi.
Evə qayıdanbaş Dimka dedi:
- Əhsən Kostya dayıya!
- Dimka, - dedim, - bəs Kolka necə olsun?
- Nə bilim? Axı onun atası itkin düşüb.
- Nolsun ki?
- Bəlkə, cəbhədən qaçıb?
- Nə danışırsan, Dimka? Qaçsaydı, evə gələrdi də! Evlərinə gəlməyibsə, demək qaçmayıb, davada həlak olub. Yəqin öləndə onu görməyiblər. Başa düşürsən, Dimka? Kolkanın atası qəhrəmancasına ölməyib, adi əsgər kimi ölüb.
- Nə deyim?!
- Kolkaya da bayraq düzəltmək lazımdır. Elə bilirsən ona toxunmur?
- Nə deyirəm, gedək düzəldək.
Məktəbdə heç kəs yox idi; uşaqlar evə getmişdilər, müəllimə də Petrovkaya. Biz şiləni şkafdan çıxarıb daha bir bayraqlıq kəsdik, bayraq düzəldib Kolkanın partasına bərkitdik. Ertəsi gün Kolka bayrağı görüb çaşdı, elə bildi partasını səhv salıb.
- Afanasyev, sənə kim icazə verib? - müəllimə bozardı.
Kolka yerindən dik atıldı:
- Mənim xəbərim yoxdu, mən...
- Bayrağı kim düzəldib?
Biz ayağa qalxdıq.
- Niyə? Cavab verin!
- Kolkanın atası cəbhədən qaçmayıb, - dilim topuq vura-vura dedim. - Qaçsaydı, mütləq evə gələrdi, axı qaçası başqa bir yeri yoxdu. Kolka, düzdürmü atan evə gəlməyib?
- Yox gəlməyib! Pioner vicdanıma and içirəm.
- Bəsdir, oturun!
Müəllimə ağır-ağır yerinə keçdi.
- Uşaqlar, pəncərələri açaqmı?
- Açaq! - Hamımız xorla qışqırdıq.
Yaz gəlmişdi. İçəri dolan sərin mehdən bayraqlar sanki cana gəlib nəfəs almağa başladı. Sonra müəllimə pəncərələri bağladı ki, bəs dərsə başlayırıq. Onda məktəbdə zəng də yox idi: müəllimə içəri girəndə dərs başlanır, çıxanda - qurtarırdı.
Əlifba kitabımın yarısı ancaq qalmışdı. Dimkanın kitabı da bu kökdə idi: ikimizinkindən bir kitab çıxardı.
Birdən Dimka böyrümü dümsükləyib qapını göstərdi. Kiçik qardaşım Jenka idi, qapıda durub baxırdı. Məni görən kimi üstümə yeridi. Uşaqlar gülüşdülər. Mən yerimdən sıçrayıb qışqırdım:
- Burda nə gəzirsən?! Haydı evə!
- Volodya, atamızı davada öldürüblər...
- Nə çərənləyirsən?
- Anam məktub alıb, oturub ağlayır.
Bayıra qaçdım. Arxadan Dimkanın səsini eşitdim:
- Volodya, dayan, Volodya!
Evimiz adamla doluydu. Anamın hönkürtüsünü eşidib geri döndüm. Qapıda Dimka ilə rastlaşdım, onun yanından ötüb kəndin qırağına yollandım. Hələ məktəbdə oxumadığımz vaxtlar Dimka ilə birgə qazıb yastıladığımız torpaq komacığın yanında ayaq saxladım. Dimka da çatıb böyrümdə oturdu.
- Ağlayacaqsan? - soruşdu, mənsə dinmədim. - Adamın atası öləndə ağlamaq ayıb deyil!
- Nə xeyri var ki?
- Deyirlər adam yüngülləşir. Eh, hayıf Vasya dayıdan. Sən özünü ələ al, Dimka. Bax, mənim atam sağdır, amma nə fayda? Atasız kimiyəm. Ondan da betərdir: lap xəcalət çəkirəm.
- Sən ki heç onun üzünü görməmisən.
- Anam tez-tez xatırlayır. Elə bilirsən atanın xalq düşməni olması yaxşı şeydir?! Lap bezmişəm.
- Bəlkə o yaxşı adam olub?
- Nolsun? Bəs ruslara qarşı vuruşsa?
Cavab vermədim. Bir az keçmiş soruşdum:
- Dimka, mənimlə məktəbə gedərsən?
- Gedək. Amma özünü ələ al.
Bayraq düzəldib partamıza taxdıq, sonra yanaşı oturub ona tamaşa elədik. Atamın olmadığını bir daha hiss etdim. Başa düşdüm ki, o artıq yoxdur. Heç vaxt da olmayacaq. Ağlamaq istəsəm də, göz yaşımı boğub ağlamadım. Di gəl, bir damcı yaş, necə oldusa, sürüşüb partanın üstünə düşdü. Tez qolumla sildim ki, Dimka görməsin, o isə deyəsən görmüşdü.
- Məndən çəkinib eləmə, Volodya, sənə bədbəxtlik üz verib, zarafat deyil…
- Biz elə ikimiz də bədbəxtik, Dimka. Ancaq sən məni atmayacaqsan, eləmi?
- Bir buna bax! Gör nə fikirləşir! Mən heç səni ataram?!
Bir azdan evə döndük. Yavaş gedirdik, heç istəmirdim evə çatım. Dimka soruşdu:
- İstəyirsən səninlə gedim?
- Hə.
Evdə sakitlik idi. Anam Jenkanı qucağına alıb elə çarpayıdaca yuxulamışdı, Dimkanın anası Valya xala da böyründə oturmuşdu. Gəldiyimizi görən kimi Valya xala tez dedi:
- Gedin bizə, gedin bir şey yeyin, indi özüm də gəlirəm.
O gecəni Dimkagildə yatdım. Dimka ilə bir çarpayıda. Səhər də birgə məktəbə getdik.

Birinci sinfi bitirməyimizə ay yarım qalmışdı ki, davada zədə alan bir kapitan cəbhədən qayıtdı; deyəsən müəllimənin nişanlısıydı, çünki ondan bir addım aralanmırdı. Hətta bir dəfə dərs vaxtı sinfə də gəldi. Müəllimə dördüncülərə tapşırıq verəndə, o bizə cəbhədə gördüklərindən danışdı. Birdən barmağını mənə tuşladı:
- Qoçaq, de görüm, sənin atanın rütbəsi nə idi?
Yerimdən sıçrayıb ucadan: "Serjant" dedim, ancaq "r" hərfini yaxşı tələffüz edə bilmədiyimdən söz ağzımdan "seljant" kimi çıxdı. Kapitan əlini əlinə vurub bərkdən güldü:
- Sən ki "er" hərfini deyə bilmirsən?! Yox, qoçaq, bu olmadı, səni cəbhəyə götürməzlər.
Yerimdəcə qurudum. Düzdü, mən bu saat cəbhəyə hazırlaşmamışdım. Amma hazırlaşmamaq ayrı, götürməzlər ayrı.
- Yox, götürməzlər! Bilirsən niyə? Qulaq as! Döyüşün uğuru nədədir? Hücumda, eləmi? Ay sağ ol! Bəs hücumun əsasını nə təşkil edir? Bax, tutalım ki, əsgərləri ayağa qaldırmaq lazımdır, onda mən neyləyirəm? Əlbəttə ki, qalxıb düşmənin səmtinə baxıram və qışqırıram... hə, qoçaq, de görüm, mən nə qışqırıram?
Mən əlbəttə ki, "ura" dedim, amma bu dəfə də söz ağzımdan "ua" kimi çıxdı.
- Yox, qoçaq, yenə olmadı. "Ua" yox, "ua"nı beşikdə, döş istəyəndə qışqırırlar. Mənsə öz əsgərlərimi döyüşə qaldıranda bax bu cür qışqırıram: ur-ra!
- Petya! Petya! - müəllimə onu dayandırmaq istədi.
- Ur-ra! - deyə kapitan bərkdən çığıra-çığıra dəli kimi bizə baxırdı. - Hə, qoçaqlar, deyin görüm, mən belə qışqıranda bəs sizin atalarınız, qardaşlarınız mənə necə cavab verirlər?
- Ur-ra! - deyə uşaqlar sevinclə yerlərindən qalxıb bir-birlərinə qarışdılar. Təkcə Dimka ilə ikimiz susmuşduq. Axırda kapitan bizə yaxınlaşdı:
- Bax, "ura"nı belə qışqırarlar. İndi bildin səni niyə cəbhəyə götürməzlər?
- Petya, bəsdir! - müəllimə bozardı.
- Daha gedirəm, yorulub əldən düşdüm, - deyə kapitan qapıya tərəf yönəldi. - Hə-ə, hücum başa çatdı, düşmən basıldı. Afərin, qoçaqlar!
Dərsdən sonra Dimka ilə birgə torpaq komacığımızın yanına gəldik. Dimka məni ovutmağa çalışdı.
- Sən ona fikir vermə…
- Səfehin biridir…
- Lap gicin yekəsidir!
- Qulaq as, Dimka, gəl elə bu dəqiqə gedib ona deyək ki, sən kapitan yox, gicsən, gicin lap yekəsisən.
- Yox, lazım deyil. Küsər, daha cəbhəyə getməz. Qoy gedib vuruşsun. Bəlkə bir-iki faşist öldürdü. Onsuz da dava qurtaranda gic olduğunu ona deyəcəklər.
- Bəlkə, demədilər?
- Necə deməzlər? Dava qurtarandan sonra belə səfehlərin nazıyla oynayan kimdi?
- Bəs onları neyləyəcəklər?
- Neyləyəcəklər, zorla oxutduracaqlar! Sən heç bilirsən dava qurtaranda dünya necə olacaq?
- Necə?
- Davasız. Davasız yaşayacağıq...
Bir neçə gündən sonra biz birinci sinfi başa vurduq. Dava isə qurtarmamışdı, hələ davam edirdi. 1944-cü ilin may ayı idi.

Ana harasa gedib

Uşaq gözlərini açdı və tavan boyunca o baş-bu başa gəzişən milçəyə bir müddət tamaşa eləyəndən sonra yatağında dikəlib qışqırdı:
- Ana, mən oyanmışam!
Ancaq heç kəs ona cavab vermədi.
- Ana, mənə əhsən, mən oyanmışam.
Yenə səs gəlmədi. Uşaq atılıb çarpayıdan düşdü və qonşu otağa qaçdı: otaq boş idi. Növbə ilə kresloya, masaya, kitab dolabına baxdı, sonra mətbəxə və vanna otağına yüyürdü - heç kəs yox idi.
- Ana! - var gücüylə bir də qışqırdı.
Otağa təzədən sükut çökdü. Uşaq gözlərinə inanmayıb öz otağına qayıtdı. Bu dəfə sakit, mülayim səslə çağırdı:
- Ana, mən oyanmışam, sənsə yoxsan.
Sükut.
- Ana, sən doğrudan yoxsan?
Səs gəlmədi, uşaq da ağlamağa başladı; ağlaya-ağlaya qapıya yaxınlaşdı, dəstəkdən yapışıb dartdı, ancaq qapı açılmadı. Qapını yumruqlamağa, təpikləməyə başladı. Sonra keçib otağın ortasında durdu. İsti, iri göz yaşları yanağından süzülüb döşəməyə tökülürdü.
Otaqda nə vardısa hamısı sükut içində uşağa qulaq asırdı. Birdən ona elə gəldi ki, indicə arxadan ayaq səsləri eşidiləcək. Ancaq ayaq səsləri eşidilmədi və uşaq yerə uzanıb daha bərkdən ağlamağa, hıçqırmağa başladı. Nə qədər ağladığını özü də bilmədi, amma birdən hiss etdi ki, evdə kimsə var. Tez ayağa qalxıb otağa göz gəzdirdi, qaçıb mətbəxə baxdı - heç kəs yoxdu. Hıçqıra-hıçqıra öz otağına gəldi. Gözlərini bir-iki dəfə yumub açdı - yenə heç kəs yox idi. Bir az fikrə gedib öz-özünə dedi:
- Daha ağlamayacam, anam gələndə də əhsən alacam.
Üz-gözünün yaşını yorğana silib otaqda fırlanmağa başladı. Birdən ağlına əvəzsiz bir fikir gəldi:
- Anacan, mən tualet istəyirəm!
Bunu yalandan deyirdi. Bilirdi ki, anası evdədirsə, hökmən özünü yetirəcək. Ancaq anasının səsi gəlmədi və uşaq onun evdə olmadığına qəti inanıb öz-özünə dedi:
- Bir az oynayaram, anam da gələr.
Ən sevimli oyuncağı olan dovşanı qucağına aldı. Dovşanın bir ayağı qopmuşdu. Atası yapışdırmaq istəyəndə qoymamışdı: axı hər iki ayağı salamat olandan sonra o, dovşanı bu qədər sevməzdi ki?
- Dovşan, gəl oynayaq. Sən xəstəsən, ayağın ağrıyır. İndi iynə vuraram, sağalarsan.
Dovşanı yatağına uzadıb balaca mıxı götürdü və qarnına iynə vurdu. Dovşan iynəyə öyrəşdiyindən tərpənib eləmədi. Uşaq təzədən qonşu otağa keçdi - heç kəs yox idi. Köks ötürüb geri qayıtdı. Dovşan həminki kimi çarpayıda uzanmışdı.
- İndi mən dovşan olacam, sənsə məni sağaldacaqsan.
Dovşanı stulun üstünə qoyub özü çarpayıya uzandı, ayağının birini qısıb ağladı. Dovşan iri gözlərini ona dikib təəccüblə baxırdı.
- Mən dovşanam, mənim ayağım ağrıyır...
Dovşan susurdu.
- Dovşan, ay dovşan, bilmirsən ana hara gedib?
Dovşan cavab vermədi.
- Dovşan, axı sən oyaq idin, sən bilirsən ana hara gedib, eləmi? - deyə onu əlinə aldı. Yadından çıxdı ki, dovşan heç vaxt danışmır və dovşanın əvəzinə həmişə o özü cavab verir.
- Cavab ver, dovşan, de görüm ana hara gedib?!
Dovşan susurdu. Götürüb dovşanı yerə çırpdı və çarpayıdan atılıb hirslə təpikləməyə başladı:
- De görüm! De! De!
Dovşan heç nə demirdi, qaçıb canını da qurtara bilmirdi. Çünki bir ayağı yox idi. Uşaq birdən bunu xatırlayıb əl saxladı və üzü üstə yerə yıxılan dovşanın səssizcə ağlamasına tamaşa elədi. O hətta dovşanın səsini də eşitdi və əyilib belinə sığal çəkməyə başladı. Sonra günahkarcasına dedi:
- Ana harasa gedib.
Birdən pilləkəndə ayaq səsləri eşidildi.
- Ana! - deyə uşaq var gücü ilə qışqırıb qapıya sarı qaçdı, ancaq kresloya ilişib yıxıldı. Qalxıb qulağını qapıya dirədi - heç bir səs-səmir eşidilmirdi. Bir qədər də beləcə durub, çölə qulaq kəsildi. Sonra ağlamağa başladı.
O, ayağının ağrısından və tək qaldığına görə ağlayırdı. Ağrının nə olduğunu artıq bilirdi, tənhalıqla isə ilk dəfə qarşılaşırdı.

Çevirəni: Mahir N. Qarayev

2011-11-14T03:09:00.000-08:00

AMERİKA POEZİYASI

Emili Dikkenson

Emili Dikinson - öz qəribə davranışlarıyla hamını təəccübləndirən amerika şairi Sirlər dolu həyat tərzi, əynində həmişə dəyişməz ağ paltar olan bu xanım hətta yaxın dostları ilə belə yarı örtülü qapı arxasından hal-əhval tutarmış, uzun-uzadı söhbətləşərmiş də… Sonralar dillərdən düşməyən, amerika ədəbiyyatının dahisi, hansı ki, sağlığında heç kimin tanımadığı bir qərib şairə…
Emili haqda ən dəyərli kitabı məşhur Oskar Uayld qələmə aldı.
Dikinsonun şeirləri haqda, özü kimi qəribəliklərlə (istər janr, istərsə də dumanlı obrazlar) dolu yaradıcılığı barədə çox yazılıb. Ən çoxu da Emilinin şeirlərində işlətdiyi saysız-hesabsız tirelərdən təsdiq edirlər ki, Dikinson üçün tire, - sadəcə, bir durğu işarəsi yox, məhz ritmləri ayırmaq üçün incə bir alət olub.
Dikinsonun ilk yaradıcılığı əsasən iki çatışmazlıqla dolu olub, - yüngül şeirlər və ağılsız obrazlar…
Sonralar Şekspiri, Miltonu, Gerberti və öz dövrünün böyük ingilis şairlərini oxuduqca, onların təsiri altında tam fərqli bir şair kimi formalaşmağa başlayıb. Gündəlik qəzetlər, aylıq jurnallar, din xadimlərinin dilindən eşitdiyi dualar onun hiss və duyğularını başqa axara yönəltmişdir.
Alimlər iki nöqtədən, şairlərsə tiredən bəhrələnməyi çox seviblər, indi də belədi. …Nədənsə biz öləndən sonra qiymətimiz artır, sevilirik, heykəllərimizi ucaldırlar, dərsliklərə düşürük, - bu sual onu çox düşündürüb və Emili həyat boyu bu sualın cavabını tapa bilməyib.
Oxucunu dərindən düşündürən, öz aləminə salan Emili 1830-cü ildə doğulub.
Onun ölüm tarixini yazmıram. Qəti əmin oldum ki, qələm adamlarının yalnız doğum tarixi olur, onların heç vaxt ölüm tarixi olmur, çünki onlar ölümrlər.
Emili şeirlərinə nə ad, nə də tarix qoymayıb - sadəcə, nömrələyib şeirlərini…

-19 -

Zoğ... yarpaq... ləçək...
Günəş şüalarının sübh axını
Otların üstündə şeh,
Ya da ki, iki arı...
Güclə sezilən meh.
Və Mən - çiçək!

***

Hər şeyi itirdim iki dəfə
ölüm astanasında
Məzlum günümdə
iki dəfə dayandım
Allahın qapısı önündə!

Və mələk -
iki dəfə yıxılmış
itkilərin əvəzimi Verdi
Rahat oturmuşam...
Ata! Bankir! Qarətçi!
- Yenə qapı önündə durmuşam.

***
-89-

Hansısa şeylər uçur -
dolaşır veyil-veyil...
Quşlar - Arılar - Günlər
Ancaq onlar
bu Elegiyadan deyil

***
Hansısa şeylər, dayanıb...
Dağlar - Dərələr - Odlar
ayrı - ayrı canları -
Doğmalaşdırma,
qohum sayma onları!

***
Hərəkət edir onlar -
uzaqlarda aramla
Çətindi, mümkünsüzdü
yetişib yanlamaq...
başqa nə cür deyim - bulud?
Asandı anlamaq!

***

-115-

Bu nə sığınacaqdı
bu nə küncdü, nə bucaqdı?
Hanı mehmanxananın
sübhəcən oyaq,
adam dolu otaqları?
Burda
nə yeyən var, nə içən
Kimdi buranın sahibi?
Xidmətçilər hanı?
Dalanlar qap-qaranlıqdı
Alov görünmür
divar peçində
Köpüklü bakalları
yada salan yox
Şərab dolu piyaləni
ələ alan yox
Kimsəyə gərəkmisən?
Xidmətçi! Sahibkar! Cənab!
Axı sən kimsən?
Üç sifətdə... təkmisən?

***

-120-

Əgər bu «Tovuz quşusa»
Ax! Necə də gözəldi O!
«Saralıb solmasa» bu əgər
Qırmızıda basdırın məni!
Bir «yuxusa» əgər bu -
- görən nə qədər çəkər - bu
Bənzər gecədə
Dəyməz mənə baxmağa
Məni ölüm səsləyir
İncə dostum mənim!
tezliklə görüşənədək
Tovuz quşu ölmək istəyir!

***

-248-
Nədən eşitmir məni
Göylərdəki mələklər?
Bəlkə daşam, daş!
Bəlkə bərkdən oxuyuram?
Bəlkə də - yavaş!..

Mələklər əgər məni
Çəksəydilər sınağa
Sevmirlər məgər məni?
Dinləsəydilər əgər
Tuş gəlməzdim qınağa
Amma dinləmədilər.

Kişi olsaydım əgər
Özü də «Ağ paltarda»!
Rədd etməzdilər məni
bu sınaqda
çırpınmazdım çanaxda!

***
-509-

Əziz dostun öləndə
acıyaraq, - ya da salın
Demirəm ürəyinizi
Siz, - göynədib oda salın
Ötən günlərin birindən
Görəcəksiz canlı gəlir -
çıxıb, dəliqanlı gəlir!

Bazar günü geyindiyi
Yaraşıqlı kostyum -
- ayrılmış, qara saçlar -
Boş şeydi, paltar da, saç da...
Axtarsaydı
bunları hamı tapardı -
Görəsən, qəbir evinə
Özüylə O, nə apardı?

fələyin zarafatıydı -
bizlərə ərkiydi o gün?
Neçə də bürküydü o gün...
- Yada salın, inanmadan
Ki, - bu çoxdankı itkidi
İlk gündən belə düşünün
acımadan, heç yanmadan!

Sizi duyub-sevinəcək,
Parlayacaq gözləri,
dodaqları qaçacaq
Yenə də qanad açıb
üstünüzə uçacaq
Yenə dolaşdığı yer
o, qaranlıq küçədi -
o, qaranlıq dalandı...
dodağınız qaçacaq
O, - ölməyib, yalandı!

Çevirdi: Zakir Fəxri

NOBEL KÜRSÜSÜ

2011-11-14T02:42:00.000-08:00

Alber Kamyu

Görkəmli fransız yazıçısı, Ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatı laureatı Alber Kamyunun (1913 - 1960) yaradıcılığı bütün dünyada maraq doğurur. «Yad» povestiylə (1942) tanınan yazıçıya «Taun» (1948) romanı, povest və hekayələri, fəlsəfi esseləri böyük şöhrət qazandırmışdır. «Kaliqula» pyesi (1945) absurd teatrın tarixində mərhələ hesab olunur.
47 il ömür sürən Alber Kamyunun Nobel mükafatı alanda vur-tut 44 yaşı varıydı.

Nobel nitqi

Azad Akademiyanızın alicənablıq göstərib mənə verdiyi mükafatı alanda, dərin minnətdarlıq hissi keçirdim, çünki mənim cüzi xidmətlərimin müqabilində bu mükafatın nə qədər böyük olduğunu gözəl başa düşürəm. İstənilən adam, xüsusilə sənətkar tanınmağa can atır. Təbii ki, mən də. Ancaq sizin qərarınızı eşidəndə, mən istər-istəməz kim olduğum barədə düşünməli oldum. Kifayət qədər cavan, vur-tut öz tərəddütləri sarıdan zəngin olan, hələ yazıçı kimi kamilləşməmiş, özünə qapılıb işləyən hər kim olsa, bir anın içində onu şöhrətin zirvəsinə qaldıran qərarınızı eşidəndə qorxmazdımı? Avropada həqiqətən bu qədər nəhəng yazıçı öz qiymətini almadığı halda, üstəlik, onun vətəni bəlalar içində olduğu bir vaxtda, bu mükafatı ürək rahatlığıyla qəbul edə bilərdimi?
Bəli, mən bu qorxunu, həyəcanı hiss eldəim. Və yenə daxilən rahat olmaq üçün özümü, taleyin mənə bəxş etdiyi layiq olmadığım bu səxavətli bəxşişlə bir tərəziyə qoyası oldum. Ancaq yalnız öz şəxsi xidmətlərim bu mükafatla ölçüyə gəlmədiyinə görə, bütün həyatım boyu, müxtəlif məqamlarda mənə yardımçı olan yaradıcılığım və yazıçının cəmiyyətdə rolu barədə düşüncələrimi köməyə çağırmaqdan savayı başqa əlacım qalmadı. Mənə icazə verin bu düşüncələrimi minnətdarlıq hissiylə sizinlə bölüşüm.
Mən öz yaradıcılığımla nəfəs alıram. Ancaq bu yaradıcılığı heç vaxt hər şeydən üstün tutmamışam. Əksinə, məhz insanlardan uzaq düşməmək üçün və özümlə baş-başa qalıb, ətrafımdakıların yaşadığı kimi yaşamaq üçün o mənə lazımdır. Mənim nəzərimdə yaradıcılıq tənha sənətkarın əyləncəsi deyil. O - mümkün qədər daha çox insanın hisslərinə təsir etmək, gündəlik əzab və sevinclərin «seçilmiş» obrazını onlara vermək üçün vasitədir. Bax ona görə yaradıcılıq sənətkarı xəlvətə çəkilməyə qoymur, hətta ən bayağı həqiqətlərlə sınağa çəkir. Bəzən elə olur ki, özünü «seçilmiş» hiss etdiyin üçün sənətkar taleyini seçirsən, ancaq çox tezliklə inanırsan ki, sənin sənətin yalnız bir mənbədən qidalanır: ətrafındakılarla eyniliyini etiraf etmək. Sənətkar məhz özüylə başqaları arasında, qaça bilmədiyi gözəlliyin, qopa bilmədiyi cəmiyyətin bir addımlığında daima dolaşmaqdan yaranır. Bax ona görə həqiqi sənətkara iddialı olmaq yaddı: ona görə məhkum etməyi yox, anlamağı öz borcu bilir. Və əgər bu dünyada kiminsə tərəfində olmaq lazım gələrsə, Nitşenin məşhur kəlamında deyildiyi kimi, fəhlə, ya ziyalı olmağından asılı olmayaraq, taleyin yox, yaradıcının hökmran olduğu cəmiyyətin tərəfində olmağa borcludu.
Elə bu səbəbdən yazıçının rolu adi insani borclardan ayrılmazdır. O, tarixi yaradanların qulu ola bilməz, əksinə, onlara dözənlərin xidmətində olmalıdır. Əks halda onu tənhalıq və sənətdən uzaqlaşmaq təhlükəsi gözləyir. Və hətta onlarla ayaqlaşmaq istəsə belə, milyonlarla döyüşçüsü olan istibdad ordusu onu tənhalıqdan qoparmaq gücündə deyil. Ancaq dünyanın harasındasa təhqirə və işgəncəyə məruz qalan, heç kimin tanımadığı bir dustağın susmağıca yazıçını - azadlığın bəxş etdiyi imtiyazlar içində hər dəfə bu sükutu xatırlaya bilsə və onu öz sənəti sayəsində hamıya çatdıra bilsə - təklik əzabından qurtarmağa kifayət edər.
Ancaq bizim heç birimiz belə vəzifə üçün kifayət qədər böyük deyilik. Tanınmış, ya bir müddət məşhur olan, istibdadın buxovunda çırpınan, ya söz azadlığından bəhrələnən yazıçı hər bir şəraitdə onun varlığını təsdiq edən insanlarla həmrəylik hissini əldə edə bilər, - yeganə bir şərtlə ki, onun çətin sənətinin böyüklüyünü göstərən iki yükü gücü çatdığı qədər öz üzərinə götürə bilsin: həqiqətə və azadlığa xidmət etmək. Sənətkarın vəzifəsi mümkün qədər daha çox insanı birləşdirməkdən ibarət olduğundan, o, yalan və köləliyə əsaslana bilməz, çünki yalan və köləlik tənhalığı artırar. Yazıçının şəxsi zəifliyi nədə olsa da, bizim sənətin fədakarlığı həmişə iki çətin yerinə yetirilən vəzifəyə əsaslanacaq - bildiyin şey haqqında yalan danışmaqdan imtina etmək və zülmə müqavimət göstərmək.
İyirmi il ərzində köməksiz halda zamanın girdabına atlmış bütün həmyaşıdlarım kimi özümə yalnız bir şeylə ürək-dirək verirdim ki, bu gün yazıçı sənəti - şərəf işidi, çünki onun vəzifəsi təkcə yazmaqla bitmir. Yazıçılıq xüsusilə məni təhrik etdi ki, eyni qəzəvü-qədəri yaşayan hamıyla birlikdə, gücüm və bacarığım daxilində, aramızda bölüşdürdüklərimizin rəmzi olan təhlükə və ümid məşəlini aparam. Həmin məşəli Birinci dünya müharibəsinin sonunda doğulan, öz iyirmi yaşlarını məhz Hitler hakimiyyətinin yarandığı və eyni zamanda ilk inqilabi proseslər dönəmində qeyd eləyən, İspaniyanın və İkinci Dünya müharibəsinin dəhşətlərindən, həbs düşərgələri cəhənnəmindən keçən, işgəncələr və həbsxanalar Avropasına, indi öz uşaqlarını tərbiyə eləyən və nüvə fəlakətinin təhdid etdiyi dünyada dəyərli nələrsə yaratmağa çalışan insanlara aparmaq istəyirəm. Ona görə, məncə, heç kimin onlardan nikbinlik tələb etməyə haqqı yoxdur. Mən hətta fikirləşirəm ki, - eyni zamanda bu təzahürlərlə mübarizə aparmağı davam etdirərək - biz ümidsizliyə dözməyib rüsvayçılığı boynuna alaraq, müasir nihilizmin girdabında itib-batanların səhvlərini başa düşməyə borcluyuq. Ancaq fakt faktlığında qalır: bizim çoxumuz - mənim vətənimdə, eləcə də Avropada - bu nihilizmi rədd etdik və həyatda yeni məna axtarışına başladıq. Onlar ümumdünya savaşına səbəb ola biləcək zamanlarda yaşamaq mədəniyyətinə yiyələnməli oldular ki, təzədən dirçəlib bizim dövrdə ağalıq eləyən ölüm instiktinə qarşı amansız mübarizə aparsınlar.
Hər bir nəsil əmindir ki, dünyanı məhz o dəyişəcək. Ancaq mənim nəslim bu dünyanı dəyişməyəcəyini artıq bilir. Di gəl onun vəzifəsi, ola bilsin, əslində daha böyükdü. Bu vəzifə dünyanı məhv olmaqdan qorumaqdı. Eybəcər hala salınmış, darmadağın edilmiş inqilablar, lazımsız yerə sürüklənən texnika, ölən allahlar və can verən idelogiyaların qarışığı olan, indiki adi hakimlərin inandırmağı yox, hər şeyi dağıtmağı bacardığı, ağlın nifrətə və zülmə tabe olduğu tarixin miras qaldığı nəsil yalnız özündən əvvəlkilərə etimadsızlıq göstərərək, özündə və ətrafındakı insanlarda ləyaqətlə yaşamağı və ölməyi bacarmaq hissini yenidən dirçəltməliydi. Məhv olmaq təhlükəsiylə üzləşən, bizim böyük inkivizitorların həmişəlik ölüm səltənətinə çevirə biləcəyi dünya qarşısında bu nəsil millətlər arasında köləliyə əsaslanmayan sülh yaratmaq, zəhmət və mədəniyyəti təzədən barışdırmaq və hamıyla birlikdə həmrəylik gəmisini düzəltmək vəzifəsini öz üzərinə götürür. Bu nəslin belə nəhəng vəzifənin öhdəsindən sona qədər gələcəyinə əmin deyiləm, ancaq onun yer üzündə həqiqətə və azadlığa artıq istinad etdiyinə və lazım gəlsə, bunlara görə öz həyatından keçməyə hazır olduğuna əminəm. Bu nəsil hər yerdə, xüsusilə də, özünü qurban verdiyi yerdə mədh olunmağa, mükafatlandırılmağa layiqdi. Və mənimlə səmimi-qəlbdən razılaşacağınıza bəri-başdan inandığıma görə, bu gün mənə göstərdiyiniz şərəf və ehtiramı məhz bu nəslə ünvanlamaq istəyirəm.
Nəcib yazıçılıq peşəsinə haqq qazandıraraq, mən indi həm də onun ictimai həyatda yerini müəyyənləşdirmək istəyərdim, çünki onun mübarizə yoldaşlarıyla bölüşə biləcəyi köməksiz, ancaq dözümlü, ədalətsiz, ancaq ədalətə vurğun, öz əsərlərini xəcalət çəkmədən, həm də lovğalanmadan yaradan, hamının gözü qarşısında həmişə əzab və gözəllik arasında vurnuxan və nəhayət, ikili ruhunun dərinliklərindən üzə çıxartdığı obrazları tarixin dağıdıcı tufanında inadla və əbədi olaraq təsdiq etməyə çalışan sənətkarın başqa titul və məəziyyətləri yoxdu. Bundan sonra kim ondan hazır qərarlar və sentimentallıq tələb etməyə cəsarət göstərər? Həqiqət müəmmalıdı, onun dərki çətindir, ona qovuşmağa can atmaq lazımdır. Azadlıq təhlükəlidir, ona sahib olmaq valehedici olduğu qədər də çətindir. Qoy çətinliklə olsun, ancaq daş-kəsəkli bu yolda bizi nə qədər büdrəmələr və uğursuzluqlar gözlədiyini əvvəlcədən bilsək də, bu iki məqsədə doğru qətiyyətlə irəliləməliyik. Bütün bunları başa düşən hansı yazıçı ətrafındakıların önündə yaxşılıq mücəssiməsi kimi çıxış etməyə cəsarət eləyər? Mənə gəlincə, bir daha təkrar eləyirəm ki, mən heç də elələrindən deyiləm. Mən heç vaxt həyatın sevinclərindən, göz açdığım azad həyatdan imtina eləyə bilməmişəm. Bütün bunlara həvəs mənim bir çox səhvlərimə, yanlışlıqlarıma səbəb olsa da, bu səhvlər öz sənətimi daha yaxşı anlamaqda mənə, şübhəsiz, həm də yardımçı olub, o indi də mənə kömək eləyir, vadar edir ki, yalnız xatirələr, ya ani xoşbəxtliklər sayəsində onlara bəxş edilən həyata dözə bilən, səssizliyə məhkum insanların qeyri-iradi olaraq arxalarınca gedim.
Beləliklə, nəyə qadir olduğumu, öz imkanlarımı, vəzifələrimi, həmçinin qarşıma qoyduğum məqsədi müəyyənləşdirəndən sonra, məni necə səxavətlə qiymətləndirdiyinizi ürək rahatlığıyla deyə bilərəm; həmçinin ürək rahatlığıyla bildirirəm ki, bu mükafatı mənimlə bir yerdə ümumi mübarizəmizin çətinliklərini bölüşən, ancaq heç nə əldə etməyən, əksinə, bədbəxtliyə düçar olan, təqib olunan adamların hamısına göstərilən bir ehtiram kimi qəbul edirəm. Sizə təşəkkürümü bildirirəm və hamının qarşısında minnətdarlıq əlaməti olaraq, hər bir əsl sənətkarın hər gün ürəyində etdiyi kimi, əbədi sədaqət andı içirəm.
1957.

Tərcümə: Saday Budaqlı

AFORİZİMLƏR

Alber Kamyunun aforizmləri
Azadlıq imtiyaz yox, ilk əvvəl məsuliyyət deməkdi.
Azad o kəsdir ki, yalan danışmağı bacarmır.
Həyatın ən böyük sualı insanlar arasında necə yaşamalı olmağındır.
Görürəm ki, insanların çoxu yaşamağın daha onlardan ötrü heç bir dəyər kəsb eləməyinə görə ölür. Və mən burdan belə nəticəyə gəlirəm ki, həyatın mənası ən mühüm məsələdi.
Məşhər gününü gözləməyin. O hər gün baş verir. Xoşbəxtliyə tələbat mənim üçün insan ürəyinin ən nəcib canatımıdır.
Nəzarət eləməyə başlayanda vaxt ləng gedir. Və o bizim unutqanlığımızdan istifadə edir. Hətta ola bilsin ki, iki zaman mövcuddu; bizim nəzarət etdiyimiz və bizi dəyişən zaman.
Dünyanın absurdluğunun bəraəti yalnız estetik baxımdan mümkündür.
Tanrının varlığını inkar etmək hələ o demək deyil ki, heç bir əxlaq da yoxdu.
Əbədi qayıdış əzabla barışın təzahürüdür.
Mükəmməllik olmayan yerdə xoşbəxtlik də yoxdu.
Yer üzündə elə bir şey var ki, ələ nadir hallarda düşsə də ona həmişə can atılmalıdı. Bü, insan nəvazişidi.
Günah başlanğıcı olmadan insan yaşaya bilməz. İlahi başlanğıcsız isə birtəhər keçinə bilər. Ölümsüzlük perspektivsiz ideyadı.
Həyata ümidsizlik olmasa, həyata məhəbbət də olmaz.
Özün üçün büdpərəst, digərləri üçün xristian olmaq hər bir insanın instinktiv meylləndiyi bir halədir.
«Təcrübdən» keçirilməsi vacib olan bir sual: eyni vaxtda həm tənha, həm də xoşbəxt olmaq mümküdürmü?
Öyun və qəhrəmanlıq əsl mənasını ölum anında alır.
İnsanı heyvandan fərqləndirən əsas cəhət təsəvvürdü.
Çoxları üçün müharibə tənhalığın sonu deməkdi. Mənim üçün isə bu, tənhalığın yekunudu.
Öldürmək azadlığına qarşı qoyulması mümkün olan yeganə azadlıq ölmək azadlığıdır. Yəni, ölüm qorxusundan azad olmaq və bu bədbəxt hadisəyə təbiətdə yer verə bilmək.
Əgər böyük dərd içində olan insanın üzünə xoşbəxtlik gülüpsə, o, bunu gizləyə bilmir. O, xoşbəxtliyin üzərinə elə atılır ki, sanki onu bərk-bərk bağrına basıb qısqanclıqdan boğmaq istəyir.
Əgər həqiqətən də sevgiyə layiq olanları səmimi şəkildə sevib, öz məhəbbətini xırdalıqlara, axmaqlıqlara, boş şeylərə xərcləməsən, öz həyatını yavaş-yavaş işıqlı eləyib güclü ola bilərsən.
İnsan öz ölümü üzərində hakimi-mütləqdi. Biz bir-birimizlə yanaşı yaşamaq üçün doğulmuşuq. Amma sırf özümüz üçün ölürük.
İnsan qorxaqlarla əhatə olunanda özünü tənha hiss edir.
Bu həyat bütün mənalardan xalidi. Bunu dərk edən insan azadlıq qazanır.
İnsan əsl simasından imtina edən yeganə canlıdı.
Ağlın sərhədlərini bilmək dahilikdi.
«Sizif haqqında əsatir»dən

Tərcümə: YAŞAR